Przejdź do głównej treści

Dwór w Salinie

dwór w Salinie
Autor: Radosław Kamiński, 2023 r.
Informacje ogólne
Rodzaj obiektu:
Dwór
Numer rejestru zabytków:
122
Data wpisu do rejestru:
10 listopad 1959
Stan zachowania:
Odrestaurowany
Zastosowanie:
Agroturystyka

Historia dworu w Salinie

Salino jest jedną z najstarszych osad kasztelanii białogardzkiej, a później Ziemi Lęborskiej.
Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z XII wieku, kiedy to na wyspie Jeziora Salińskiego istniał gród należący do kasztelanii białogardzkiej. W dokumentach z 1268 roku wieś figuruje pod nazwą Sawulino; wówczas książę pomorski Warcisław II nadał te dobra cystersom z klasztoru w Buku. W tym samym akcie wspomniano również Michała, prepozyta Salina, który wystąpił jako świadek w procesie prowadzonym przez księcia gdańskiego Warcisława II.

Na przestrzeni wieków nazwa miejscowości ulegała zmianom, przyjmując formy: Zawolin lub Sawelin (1379), Zawoliniec (1583), Sawulina, Smulino (1648), Saulin (1652) oraz Saulino.

W 1344 roku Salino zostało przekazane przez wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Ludolpha Königa jako uposażenie szpitala Świętego Ducha w Gdańsku. Już jednak w 1378 roku szpital utracił dochody z tych dóbr, zachowując jedynie probostwo, które zamieniono na dochody z gdańskich ław mięsnych. W 1379 roku wieś wydzierżawiono Wojciechowi Czerepowi (Jerep) na prawie chełmińskim, a w 1384 roku kolejny wielki mistrz, Konrad Zölcner, uchylił tę lokację na rzecz kościoła św. Ducha.

W 1468 roku Salino znalazło się w posiadaniu Poszkowskiego z Wódki (Witków), jednak już w 1493 roku, z nadania księcia pomorskiego Bogusława X, przeszło na własność Wawrzyńca Krokowskiego. Po jego śmierci w 1507 roku dziedzicami zostali jego synowie Jan i Jerzy.

W 1494 roku Wawrzyniec Krokowski bezprawnie przejął patronat nad miejscowym kościołem. W 1528 roku ród Krokowskich przekształcił świątynię w zbór ewangelicki, siłą wprowadzając protestantyzm wśród miejscowej ludności. Spór o zwrot kościoła ciągnął się latami. Choć sąd nakazał jego oddanie szpitalowi Świętego Ducha w Gdańsku pod groźbą klątwy, wyrok został przez Krokowskich zignorowany. Nie pomogły również apele rektora uniwersytetu w Wittenberdze. Na okolicznych terenach ogłoszono ekskomunikę wobec Krokowskich, odprawiano egzorcyzmy oraz prowadzono rytuały wypędzania szatana z zamku w Krokowej. Jeden z potomków tej rodziny miał najprawdopodobniej przegrać posiadłość w karty. W 1658 roku nowym właścicielem Salina i pobliskiej Wódki (Witków) został Bonin Skolicki, który nabył je w drodze zastawu.

W 1704 roku majątek został zakupiony przez Johanna Ernesta von Rexina, generała lejtnanta wojsk koronnych (1696–1768) oraz starostę malborskiego z nominacji króla Augusta II. Po jego śmierci Salino odziedziczył syn, Michał Ernest von Rexin. W 1756 roku utworzył on majorat z dóbr Gniewino, Świchowo i Wódka, jednak Salino nie zostało do niego włączone, ponieważ już od 1748 roku było wydzierżawione rodzinie Lipińskich. Taki stan potwierdza dokument podpisany przez Fryderyka II Wielkiego 17 sierpnia 1756 roku.

W 1762 roku Salino włączono w skład wspomnianego majoratu. Kolejnym właścicielem był Franciszek Ludwik von Rexin, a następnie jego syn Karol Ludwik von Rexin, pułkownik-porucznik wojsk polskich, który posiadał także majątki w Chynowiu i Żelaźnie. Od 1829 roku właścicielem Salina był August Christoph von Rexin, oficer armii pruskiej, odznaczony Krzyżem Żelaznym I klasy. W 1844 roku doszło do połączenia majątków Wódka i Gniewino, których właścicielem był Rzeczywisty Tajny Radca Johann Friedrich Karl Alexander von Rexin. Najprawdopodobniej rezydował on w Wódce, natomiast Salino pełniło funkcję tzw. resztówki, zamieszkiwanej przez starszych i uboższych członków rodziny. Około 1890 roku na pobliskim cmentarzu wzniesiono rodzinną kaplicę Rexinów.

W 1911 roku dobra Salino i Wódka zostały sprzedane rodzinie von Krauze, która zarządzała nimi do 1945 roku.

Historia po 1945 roku

Po zakończeniu II wojny światowej dwór w Salinie wszedł w skład Państwowego Gospodarstwa Rolnego (PGR). Obiekt był wówczas zagrożony całkowitą likwidacją. Lokalna ludność dopuszczała się dewastacji, rozbierając fragmenty budynku na opał oraz kradnąc cegły.

Dzięki interwencji wojewódzkiego konserwatora zabytków w Gdańsku, Br. Mieszkiewskiego, udało się uratować dwór. Został on poddany gruntownej renowacji i przekazany harcerzom jako stanica wodna. W kolejnych latach obiekt przeszedł w ręce Gdańskich Zakładów Radiowych Dwór w Salinie, 1988 r., fot. Krzysztof Główczyk, Karta biała, domena publiczna T-18, które wykorzystywały go sezonowo jako ośrodek kolonijny dla dzieci pracowników.

W latach 1972–1975 właścicielem dworu była firma „Technirol”. W tym okresie, według projektu architekta Kazimierza Jarosza, przeprowadzono rozbudowę obiektu. Podniesiono dach (pierwotnie poddasze nie było użytkowe) oraz dobudowano kuchnię.

W 1987 roku w dworze wybuchł pożar, który częściowo zniszczył budynek. Po odbudowie, w latach 1994–2000, należał on do firmy „Hydromex”. Od 2004 roku znajduje się w rękach prywatnych. Po zmianie właściciela dwór przez pewien czas pełnił funkcję ośrodka wypoczynkowego i domu pracy twórczej. Obecnie działa tu obiekt turystyczny, dostępny zarówno na krótsze pobyty weekendowe, jak i dłuższy wypoczynek, a także na zamknięte imprezy okolicznościowe.

Architektura

Dwór w Salinie ma konstrukcję ryglową i nakryty jest dachem mansardowym krytym strzechą. Pochodzi z XVII wieku (niektóre źródła wskazują na 1758 rok) i został wzniesiony przez ówczesnych właścicieli – ród von Rexin. Do I wojny światowej pozostawał w rękach tej rodziny i pełnił funkcję resztówki, czyli domu spokojnej starości dla najstarszych jej członków. Herby rodów von Rexin i von Krauze były niegdyś umieszczone w sieni dworu; obecnie znajdują się w miejscowym kościele.

Dawniej dwór określano mianem „Szwedzkiego Zameczku”, co być może wiązało się z faktem, iż jeden z przedstawicieli rodu von Rexin służył na dworze szwedzkim.

Dwór posiada charakterystyczne narożne alkierze, typowe dla staropolskich siedzib szlacheckich. Ziemie, na których został wzniesiony, należały do Rzeczypospolitej jedynie przez 27 lat (1630–1657).

Legenda

Z dworem w Salinie związana jest miejscowa legenda o Białej Damie. Według przekazów w wietrzne wieczory postać ubrana w strój ślubny wyłania się z wód jeziora i zmierza w stronę dworu, wzywając swoją babcię i błagając ją o przebaczenie. Historia ta sięga czasów, gdy jedna z córek rodu von Rexin zakochała się w młodym pruskim junkrze. Jej babcia, gorliwa obrończyni polskości rodu, nie wyraziła zgody na ten związek i rzuciła na młodych klątwę. W dniu ślubu orszak weselny, wraz z parą młodą, miał zatonąć w jeziorze.

Co ciekawe, legenda ta znajduje pewne potwierdzenie w dawnych zapiskach dotyczących Salina. W dokumentach zachowała się wzmianka o kuligu, który zatonął w Jeziorze Salińskim. Przy brzegu wyspy położonej na jeziorze odnaleziono nawet fragmenty płóz od sań, co nadaje tej opowieści posmak autentyczności.

Źródła wiedzy

Bibliografia:

  • Mamuszka F., Lasy, woda i . . . Historia w dawnej kasztelanii białogradzkiej [w:] Kaszëbë, nr 4, Gdańsk 1958.
  • Echo Krajoznawców i Turystów, nr 3, Gdańsk 1958.
  • Jantarowe Szlaki, nr 5-6, Gdańsk 1963.
  • Bartkiewicz A., Walendziak T., Piechotą szlakiem Salinki [w:] Jantarowe Szlaki, nr 3, Gdańsk 1997.
  • Pierzynowska G., Dwory, parki i folwarki Kociewia i Kaszub, Tczew 1998.
  • Urlich Dorow, Zapomniana przeszłość. Upadek pomorskich majątków rolnych na przykładzie powiatu lęborskiego, Gdańsk 2010.
  • Rejestr zabytków nieruchomych – stan na 02.03.2016.
  • Część materiałów została udostępniona dzięki uprzejmości obecnego właściciela.
  • www.salino.pl 

Zdjęcia:

  • Nina Herzberg-Zielezińska, 2015 r.
  • Radosław Kamiński, 2023 r.
  • Zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie
  • Karta zielona, 1959 r., domena publiczna, www.zabytek.pl
  • Katarzyna Rozmarynowska, Kazimierz Jarosz, 1983 r., Ewidencja parkowa, domena publiczna, www.zabytek.pl
  • Krzysztof Główczyk, 1988 r., Karta biała, domena publiczna, www.zabytek.pl

Data publikacji artykułu:

01 lipiec 2026
Dwór w Salinie
Dwór w Salinie, data nieznana
Źródło: Zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie
Dwór w Salinie
Dwór w Salinie, data nieznana
Źródło: Zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie
Dwór w Salinie
Dwór w Salinie, data nieznana
Dwór w Salinie
Dwór w Salinie, 1959 r.
Źródło: Karta zielona, domena publiczna, www.zabytek.pl
Dwór w Salinie
Dwór w Salinie, 1959 r.
Źródło: Karta zielona, domena publiczna, www.zabytek.pl
Dwór w Salinie
Dwór w Salinie, 1983 r.
Źródło: Katarzyna Rozmarynowska, Kazimierz Jarosz, Ewidencja parkowa, domena publiczna, www.zabytek.pl
Dwór w Salinie
Dwór w Salinie, 1988 r.
Źródło: Krzysztof Główczyk, Karta biała, domena publiczna, www.zabytek.pl
Dwór w Salinie
Dwór w Salinie, 1988 r.
Źródło: Krzysztof Główczyk, Karta biała, domena publiczna, www.zabytek.pl
Dwór w Salinie
Dwór Salino, 2015 r.
Autorka: Nina Herzberg-Zielezińska
Dwór w Salinie
Dwór Salino, 2015 r.
Autorka: Nina Herzberg-Zielezińska
Dwór w Salinie
Dwór Salino, 2015 r.
Autorka: Nina Herzberg-Zielezińska
Dwór w Salinie
Dwór Salino, 2015 r.
Autorka: Nina Herzberg-Zielezińska
Dwór w Salinie
Dwór Salino, 2015 r.
Autorka: Nina Herzberg-Zielezińska
Dwór w Salinie
Dwór Salino, 2015 r.
Autorka: Nina Herzberg-Zielezińska
Dwór w Salinie
Dwór Salino, 2023 r.
Autor: Radosław Kamiński