Historia dworu w Gniewinie
Historia wsi Gniewino sięga średniowiecza. W 1364 roku miejscowość pojawia się w dokumencie nadania, kiedy mistrz krzyżacki Winryk von Kniprode przekazał m.in. Gniewino Szczepanowi von Blandzekow. Około 1476 roku majątek przeszedł na własność cysterek z Żarnowca. W 1528 roku Mikołaj (Klaus) von Weiher potwierdził swoje prawa własności do tych terenów, deklarując, że już w 1491 roku jego ojciec Jan (Johannes) von Weiher odkupił Gniewino od kuzyna, Mikołaja Ropkego. Po śmierci Jana Mikołaj, jako najstarszy syn, objął majątek w 1509 roku. Jednocześnie zarządzał dobrami koronnymi, a od 1523 roku pełnił funkcję starosty w Słupsku i Sławnie. W 1528 roku złożył hołd lenny księciu pomorskiemu z rozległych dóbr, w tym z Gniewina w ziemi lęborskiej oraz posiadłości w ziemi słupskiej.
Franciszek, jeden z dwóch synów Mikołaja, władał majątkiem w Gniewinie jako szambelan króla polskiego do swojej śmierci w 1575 roku. Jego brat Marcin został biskupem w Kamieniu Pomorskim. Po Franciszku majątek odziedziczył jego syn Klaus, a następnie jego potomek Ernest von Weiher (Wejher), sędzia krajowy z Nowego Dworu (Neuhof). Rodzina Weiherów utrzymała Gniewino prawdopodobnie do 1658 roku. Jedyna córka Franza wniosła Gniewino oraz pobliskie Gniewinko jako posag do rodziny Natzmerów. W 1711 roku majątek należał do rodziny Jatzkow.
Na początku XVIII wieku Johann Ernst von Rexin przejął Gniewino wraz z sąsiednimi dobrami. Jego syn Michał Ernest von Rexin (ok. 1696–1768), generał-porucznik wojsk polskich, kapitan królewskiej gwardii oraz starosta malborski i tczewski, w 1758 roku ustanowił w swoich dobrach majorat. Pierwotnie powołał ordynację Gnewin–Woedtke (Gniewino–Wódka), którą następnie podzielono. Majorat gniewiński objął Gniewinko i Strzebielinko, natomiast ordynacja w Wódce obejmowała Salino i Świchowo. W latach 1769–1773 ordynatem w Gniewinie był Fryderyk Ernest von Rexin, dziedzic Łętowa (niem. Lantow), a w Wódce Karol Ludwik von Rexin. W XIX wieku obie ordynacje ponownie połączono w jeden majorat ze siedzibą w Wódce.
W kolejnych latach majątek przejęli Franciszek Ludwik oraz Karol Ludwik von Rexin. W okresie 1776–1801 właścicielem Gniewina pozostawał Michał Ernest von Rexin. Na początku XIX wieku dobra objął Friedrich Ernst von Rexin, a w 1829 roku majorat przeszedł na jego brata, Augusta Christopha von Rexina, oficera pruskiej armii. W 1843 roku majątek odziedziczył Alexander von Rexin (1821–1914), honorowy obywatel miasta Lęborka od 1900 roku. W rękach rodziny von Rexin pozostawały także dobra w Wódce, Salinie, Świchowie i Gniewinku.
Nie jest pewne, gdzie znajdowała się pierwotna siedziba dworska w Gniewinie. Możliwe, że bliżej spichlerza i kościoła protestanckiego. Obecny dwór powstał w 4 ćwierci XIX wieku, gdy właścicielem majątku był Johann Friedrich von Rexin. Obiekt służył jako rezydencja wizytacyjna, a na stałe zamieszkiwał go dzierżawca; na początku XX wieku był nim Heinrich Stenzel. W 1892 roku majątek Gniewino obejmował 828 ha.
W 1914 roku spośród 829 ha gruntów 724 ha zajmowały grunty orne, 34 ha łąki, 58 ha pastwiska, 11 ha nieużytki, a 2 ha stanowiły wody. Hodowano 45 koni, 180 sztuk bydła (w tym 80 krów mlecznych), 500 owiec oraz 120 świń. W majątku działały mleczarnia i gorzelnia.
Najprawdopodobniej przed wybuchem I wojny światowej Gniewino i Gniewinko nabył Max von Pirch. Egon von Pirch dzierżawił majątek do czasu jego parcelacji, którą nadzorował Paul Meffke. Stan ten utrzymał się prawdopodobnie do początku lat 30. XX wieku, gdy rozpoczęła się parcelacja majątku.
Dokładne losy dworu po 1945 roku nie są znane, wiadomo jednak, że został on zaadaptowany na mieszkania i tą funkcję pełni do dziś. Elewacja frontowa od strony południowej prezentuje się znacznie korzystniej, podczas gdy północna, widoczna od strony drogi, nie zdradza w ogóle dworskiego charakteru.
Dwór w Gniewinie powstał w XIX wieku. Jest parterowy i został wybudowany na rzucie prostokąta, z werandą od frontu i przybudówką od południowego wschodu. Posiada zwartą bryłę, przykrytą dwuspadowym dachem, pod którym mieści się dwupoziomowe poddasze z wyżką. Elewacja frontowa (południowo-zachodnia) jedenastoosiowa, z trójosiową werandą pośrodku, zwieńczona nadwieszoną wyżką szkieletową oraz dwuosiową wystawką z trójkątnym naczółkiem. Elewacja tylna (północno-wschodnia) ośmioosiowa, pierwotnie dziewięcioosiowa, z częścią okien wymienioną na nowe, bez podziałów. Elewacje szczytowe południowo-wschodnia z kamienną przyporą i oknami niesymetrycznie rozmieszczonymi; północno-zachodnia z dobudowaną przybudówką i nowym wejściem. Ściany wykonano z cegły palonej i w konstrukcji szkieletowej (mur pruski), częściowo otynkowane. Stropy drewniane belkowe, a w piwnicy sklepienie ceglane typu „kapa pruska”. Więźba dachowa krokwiowo-jętkowa, wzmacniana mieczami i zastrzałami. Dach pierwotnie kryty dachówką, obecnie blachodachówką. W latach 70. XX w. dokonano wymiany pokrycia dachowego i dobudowano przybudówkę od północnego zachodu. Po 1945 roku przekształcono wnętrze, m.in. zabudowując sień i zamurowując część drzwi. Pod koniec lat 90. XX wieku wymieniono część stolarki okiennej w elewacjach północno-zachodniej i tylnej. Dwór usytuowano na lekkim wzniesieniu.
- Opisana historia jest fragmentem z przewodnika Niny Herzberg-Zielezińskiej i Radosława Kamińskiego, pt. Dwory i Pałace Pomorza. Powiat wejherowski, 2026.
Bibliografia:
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II
- Radosław Kamiński, Dwory i pałace powiatu wejherowskiego. Historia, architektura, 2024.
Zdjęcia:
- Radosław Kamiński 2019 r., 2024 r.
- Sebastian Mitroszonek, 2022 r.
- www.zabytek.pl
Data publikacji artykułu:








Sklep
Ogłoszenia








