Dwór w Zelewie

Wieś Zelewo (niem. Seelau), której nazwa najprawdopodobniej pochodzi od słowa „błoto” lub „bagno”, posiada również alternatywną etymologię związaną z osobą Zelewskiego, osadnika, który miał osiąść na tych terenach 24 czerwca 1400 roku. Zelewo funkcjonowało na prawie polskim, co zobowiązywało mieszkańców do świadczeń w naturze oraz wystawiania jednego zbrojnego do służby wojennej. Wśród pierwszych znanych właścicieli wymienia się Netzkego (Maćka) von Zelow oraz Jerka (Jaśka) von Zelow.

Ród Żelewskich (Zelewskich), wywodzący się z tej miejscowości, zapisał się w historii w różny sposób. Najbardziej mroczną, a zarazem paradoksalną postacią z tej linii był SS-Obergruppenführer Erich von dem Bach-Zelewski, który przyszedł na świat jako Erich Julius Eberhard von Zelewski. Choć ten wysoki rangą generał SS i zbrodniarz wojenny pochodził z rdzennie polskiej, katolickiej szlachty kaszubskiej, przez całe życie desperacko próbował zatrzeć swoje słowiańskie korzenie. Samowolnie przywłaszczył sobie przydomek „Bach”, a w 1940 roku, za zgodą Heinricha Himmlera, całkowicie odrzucił człon „Zelewski”, by ułatwić synom karierę w nazistowskim aparacie terroru. Rozpowszechniał też legendy o pochodzeniu z pruskiej arystokracji junkierskiej, podczas gdy w rzeczywistości jego zubożała rodzina nie miała z nią nic wspólnego. Z kolei Jan Józef Żelewski (Zelewski), syn ostatniego właściciela majątku, Klemensa Żelewskiego (Zelewskiego), odciął się od niemieckiej części swojej tożsamości, odrzucając przydomek „von” i deklarując się jako Polak. Za tę postawę został skatowany przez gestapo w Gdańsku; ciężko pobity zmarł niedługo później w szpitalu. Jego siostry, Elżbieta, Helena, Maria i Anna, również utożsamiały się z polskością i pozostały w kraju po wojnie. Ich matka, z domu Lipińska, była córką nauczyciela z Góry.

Do końca XVII wieku Zelewo pozostawało we władaniu rodu Żelewskich. Według katastru kontrybucyjnego z 1772/1773 roku majątek był podzielony na pięć udziałów szlacheckich. Pierwsza część należała do Melchiora Żelewskiego (Melchior von Selewski). Mieszkał z nim brat Michał, od którego w 1765 roku Melchior przejął dział w Zelewie. Druga część majątku należała do Jana Pobłockiego (Johann von Poblocki). Posiadał on również udział w majątku w Kętrzynie. Trzecia część Zelewa należała do Jakuba Tempskiego (Jacob von Tempski). Czwartą częścią władał Michał Żelewski. Z kolei piąte część była własnością Michała Ustarbowskiego (Michael von Ustarbowski). Dnia 27 września 1772 roku wymienieni właściciele złożyli hołd z ramienia wsi Zelewo. Spośród nich tylko Michał Żelewski (Michael von Selewski) tawił się osobiście
w zamku Marienburg.

Od 1793 roku formalnie dział Zelewo A należał do Barbary Teresy z domu Ustarbowskiej zamężnej Żelewskiej (Barbara Theresia geb. Ustarbowska verehl. v. Zelewska), ale jako właściciela wymienia się jej męża Michała Żelewskiego (Michaela von Zelewski). Z kolei dział B od 1765 roku należał do Melchiora Żelewskiego (Melchior von Zelewski). W 1785 roku przejęła go jego żona Barbara Zofia z d. Kowalik Dąbrowska (Barbara Sophia geb. von Kowalik Dombrowska). Dział Zelewo C od 1800 roku należał do Michała Hiacynta Żelewskiego (Michael Hyacint von Zelewski). Z kolei część D Zelewa od 1767 roku posiadała Konstancja Pobłocka (Constantia von Poblocka). W 1802 roku tę część przejął Michał Pobłocki (Michael von Poblocki).

W 1860 roku Zelewo wraz z folwarkiem Bielawa było podzielone pomiędzy trzech właścicieli: Józefa H. Żelewskiego (Joseph H. Zelewski), który służył w czasie drugiego poboru do landwery; Ernesta Macha (Ernst von Mach), który przez 10 lat był porucznikiem w pułku Haaka oraz do Michała Pobłockiego (Michael von Poblotzki).