Dwór w Kośminie

Po zakończeniu II wojny światowej majątek przeszedł w administrację państwa polskiego. Początkowo w dworze mieściły się biura Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Od 1957 roku majątek w Kośminie pozostawał w gestii Rybackiego Zakładu Doświadczalnego Żabieniec, podlegającego Instytutowi Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie. Od 2010 roku dwór znajduje się w rękach prywatnych właścicieli, którzy prowadzą jego stopniową renowację z myślą o przywróceniu mu dawnego znaczenia i charakteru. W planach są działania gospodarcze oparte na modelu tradycyjnego folwarku, w duchu slow food, a także inicjatywy społeczne i kulturalne.

Pod koniec sierpnia 2025 roku prace restauracyjne nabrały tempa. Remont stajni i oficyn został już niemal ukończony. Z kolei dla dworu modrzewiowego właściciele uzyskali wszelkie zgody budowlane. Rewitalizacja ma rozpocząć się w 2026 roku.

Dwór w Kośminie został wzniesiony na przełomie XIX i XX wieku dla rodziny Czekanowskich. Jest to budynek drewniany, podpiwniczony, konstrukcji zrębowej. Założony został na planie litery T i posiada zróżnicowaną bryłę. Dwór jest parterowy z piętrowym skrzydłem od strony wschodniej. Wejście poprzedzone jest gankiem o 4 murowanych filarach nakrytych dwuspadowym dachem. Na obu częściach budynku znajdują się dwuspadowe dachy. Zespół dworski składa się z: dworu modrzewiowego, neobarokowej oficyny wybudowanej według projektu Jana Koszcyc Witkiewicza (wuja Witkacego), kompletu budynków folwarcznych wybudowanych w neobarokowej architekturze. W kompleksie jest również park ze starodrzewiem i stawami. W otoczeniu dworu mieszczą się okazałe zabudowania gospodarcze.

• Barbara Giżanka (około 1550-1589), faworyta króla Zygmunta II Augusta (1520-1572), była łudząco podobna do jego zmarłej żony Barbary Radziwiłłówny (1520-1523). Giżanka była krnąbrnym dzieckiem, dlatego rodzice umieścili ją w klasztorze Bernardynek. Tam wypatrzył ją królewski dworzanin Mikołaj Mniszech (1484-1553) i wpadł na pomysł podsunięcia faworyty królowi Zygmuntowi. Liczył, że uzyska dzięki temu większą władzę na dworze oraz wpływy u samego króla. Mikołaj wraz ze swoim bratem Jerzym postanowili wykorzystać podobieństwo Giżanki do Barbary Radziwiłłówny. Wywieźli dziewczynę z klasztoru w koszu z brudną bielizną i uknuli intrygę wywołania ducha. Mistrzem tej spirytystycznej ceremonii był Jan Twardowski. Jego tajemniczą bronią było specjalne lustro, dzięki któremu mógł robić różne optyczne sztuczki. Posłużyło ono do oszukania króla Zygmunta II Augusta, który uwierzył, iż zobaczył widmo swojej ukochanej. Na seansie jednak się nie skończyło. Bracia Mniszech opowiedzieli królowi o tym, że widzieli na mieście kobietę podobną do jego byłej żony. Król oczywiście poprosił, aby ją odnaleźli. Tym sposobem Barbara Giżanka została faworyta króla Zygmunta II Augusta. W 1571 roku urodziła córkę, również Barbarę, a król traktował ją jak własne dziecko, choć powszechnie wątpiono w jego ojcostwo. Historię Barbary Giżanki opisał Walery Przyborowski w barwnej powieści Sokół królewski.

Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza: powiat grójecki, wyd. II, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska