Sklep
OgłoszeniaHistoria dworu w Kociszewie
Kociszew był gniazdem rodziny Kociszewskich herbu Jasieńczyk. Wzmiankowany po raz pierwszy w księgach czerskich w 1409 roku jako Choczessewo.
W 1564 roku majątek dziedziczyli Kacper i Aleksander Kociszewscy. W regestrze podatkowym z 1674 roku jako właścicieli wymienia się: Jana i Kazimierza Ogrodzieńskich, Stanisława Zamojskiego i Kazimierza Rędziana.
W XVIII wieku oraz w 1. połowie XIX wieku Kociszew był własnością Młochowskich herbu Belina. Majątek był wówczas podzielony, a do Młochowskich należała część A. Jednym z właścicieli z tego rodu był Paweł Młochowski. Później majątek przeszedł na jego synów – majora Wojsk Polskich Michała Młochowskiego (1788-1853) i księdza Zgromadzenia Pijarów, wykładowcę literatury i matematyki Antoniego Młochowskiego. Ostatecznie majątek przejął Michał Młochowski wraz z siostrą Józefą Wolską (1796-1829). W 1827 roku spłacił ją i stał się jedynym właścicielem Kociszewa. W 1832 roku otworzyła się sprawa spadkowa po Antonim Ogrodzińskim, który był współwłaścicielem majątku Kociszew (część B i C). Te części przeszły później na własność Józefy Laskowskiej z Ogrodzińskich. W 1843 roku po jej śmierci rozpoczęły się sprawy spadkowe. Kolejnym właścicielem majątku był inspektor mostu na Wiśle Ludwik Bogucki. W 1858 roku Kociszew od Boguckiego nabyli Józef Targowski wraz z żoną Emilią z Wolskich. W 1861 roku zmarła ówczesna właścicielka majątku Kamila Wolska. Już w 1862 roku majątek nabyli Szymon Werner i jego żona Justyna z Łagniewickich (dokładnie – części A, B i C). W 1863 roku, po śmierci Justyny Werner otworzył się spadek.
W 1867 roku doszło do kolejnej zmiany osoby właściciela. Została nią Cecylia Chrzanowska, 2. żona Szymona Wernera, która w 1871 roku przekazała Kociszew Marii z Callarchi-Nowickich Piwnickiej (1813-1845). Ta z kolei popadła w kłopoty finansowe, a dobra na licytacji kupił Mordka Szpitbaum. Wkrótce spłacił go syn Marii, Zdzisław Piwnicki (1845-1917). Jako wiano majątek wniosła córka Zdzisława Piwnickiego Halina (1881-1918) dla Józefa Celińskiego (1873-1914) w 1903 roku. Kolejnym właścicielem w 1909 roku został Zygmunt Rąciecki herbu Pomian (1896-1973). Był on także właścicielem sąsiedniej Kurczowej Wsi oraz dóbr Gagowo i Grabowo pod Sierpcem. W 1935 roku majątek kupił Wiktor Hłasko herbu Leliwa (urodzony w 1876 roku), pełnomocnik Grupy Francuskich Towarzystw Naftowych, Przemysłowych i Handlowych Małopolska. Był też dyrektorem firmy naftowej Verdatok w Polance koło Krosna, gdzie też partycypował w ufundowaniu miejscowego kościoła i firmy Nafta Polska.
W czasie okupacji niemieckiej dwór w Kociszewie stał się jednym z lokalnych punktów oporu dzięki Wiktorowi Hłasce, który udzielał schronienia uciekinierom z Warszawy i wspierał konspiracyjne struktury. Jego syn, Henryk, działający pod pseudonimem Damazy, był wówczas dowódcą plutonu w Ośrodku I AK Grójec, co jeszcze mocniej wiązało majątek z działalnością podziemia.
Po zakończeniu II wojny światowej los okazał się dla Hłaski przewrotny. Gdy na początku 1945 roku wprowadzono dekret o nacjonalizacji majątków ziemskich, właściciel próbował zachować dwór, planując utworzenie w nim Muzeum Polskiego Nafciarstwa. Projekt jednak nie został zrealizowany, a w maju tego samego roku Hłasko musiał opuścić własną posiadłość.
Dobra Hłasków przejął Rolniczy Zakład Doświadczalny Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, lokując w dworze Centrum Dydaktyczno-Konferencyjne, a w zabudowaniach folwarcznych Gospodarstwo Pomocnicze. Później mieścił się w nim Dom Pracy Twórczej Politechniki Warszawskiej.
Obecnie dwór jest własnością Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, stanowiąc siedzibę Centrum Konferencyjno-Rekreacyjnego. Po 2007 r. przeszedł remont generalny.
Dwór w Kociszewie zbudowano w latach 1935-1936 według projektu Stefana Majewskiego (1890-1939) dla ówczesnego właściciela majątku Wiktora Hłaski herbu Leliwa na miejscu starszego, drewnianego. Podobno był prezentem Hłaski dla żony na kolejną rocznicę ślubu. Starszy dwór został opisany między innymi w „Gazecie Rządowej Królestwa Polskiego” w 1856 roku. Wówczas była to własność Ludwika Boguckiego, a jego majątek został wystawiony na licytację. Drewniany dwór pokryty był słomą. Za budynkiem mieściły się: ogród owocowy i warzywny oraz krzewy różnego gatunku. Przed dworem znajdował się klomb do zasiewania kwiatów. Szerszy opis tego majątku odnajdziemy w magazynie „Spotkania z zabytkami”, który przytacza opis inwentarzowy:
[…] dwór drewniany, w słupy budowany z wystawą, dach słomą kryty,
nad którymi komin wyprowadzony murowany, dymników w dachu dwa,
okien oszklonych z frontu sześć, okiennic pojedynczych tylko trzy, obejmuje
stancji mieszkalnych pięć, kuchnię, spiżarnię […]. Z tyłu tego zabudowania
znajduje się okien oszklonych dających widok na ogród trzy, w środku których
są drzwi na pół oszklone prowadzące wychód do ogrodu owocowego
i warzywnego, w którym mieszczą się drzewa owocowe różnego gatunku
około sztuk 60 oraz krzewy agrestu, malin, porzeczek itp. oraz puste dwa ule
do pszczół. Przed oknami zabudowania powyż opisanego z frontu jest klomb
do zasiewania i sadzenia kwiatów, barierkami naokoło obwiedziony. Ogród
zaś począwszy od zabudowania dworskiego ogrodzony jest płotem z żerdzi.
Nowy dwór został wzniesiony w, bardziej klasycyzującej, odmianie stylu polskiego. Jest pozbawiony falistych szczytów, wolutowych spływów i narożnych alkierzy. Posiada kamienny monumentalny przyścienny joński portyk w wielkim porządku zwieńczony trójkątnym frontonem z herbem Leliwa w tympanonie. Niżej, nad wejściem do dworu, umieszczono ceramiczną płaskorzeźbę Matki Boskiej z Dzieciątkiem, przywiezioną z Włoch. Dwór jest budynkiem parterowym z piętrową częścią środkową oraz mieszkalnym poddaszem. Na osi elewacji ogrodowej znajduje się piętrowy półokrągły ryzalit salonu.
- W Kociszewie znajduje się mogiła zbiorowa żołnierzy poległych w I wojnie światowej.
- Kapliczka Matki Bożej Jazłowieckiej w Kociszewie to jeden z najbardziej niezwykłych i zagadkowych obiektów sakralnych na Mazowszu. Jej fundatorami byli ówcześni właściciele majątku, Halina i Zygmunt Racięccy, którzy w 1932 roku postawili ją przy drodze wiodącej z Kociszewa do Olszan. Sam wybór patronki budzi do dziś zdumienie. Matka Boża Jazłowiecka była bowiem nierozerwalnie związana z dalekimi Kresami, szczególnie z Jazłowcem na Podolu, gdzie otaczano czcią marmurową figurę sprowadzoną tam przez Siostry Niepokalanki i gdzie kult rozsławił 14. Pułk Ułanów Jazłowieckich.
Dlaczego więc w spokojnym, mazowieckim Kociszewie pojawiła się figura związana z historią i tradycją kresowych ułanów? Odpowiedź pozostaje niejasna. Wiadomo, że ród Racięckich wywodził się z Kujaw i nie był szczególnie związany z miejscową tradycją. Możliwe jednak, że w ich rodzinie żywa była pamięć o Kresach, a wybór patronki miał charakter gestu patriotycznego, zwłaszcza w czasach narastającego zagrożenia ze strony bolszewików i ukraińskich nacjonalistów. Wśród oficerów kawalerii II Rzeczypospolitej pojawia się nawet nazwisko rotmistrza Leona Racięckiego, zamordowanego w Katyniu, choć nie wiadomo, czy był krewnym dziedziców Kociszewa.
Niezależnie od motywacji fundatorów, kapliczka pozostaje unikatowa. W Polsce istnieją zaledwie trzy oryginalne figury Matki Bożej Jazłowieckiej wykonane w XIX wieku przez Oskara Sosnowskiego, a ich kult od ponad stu lat związany jest niemal wyłącznie z zakonem Niepokalanek i tradycją polskiej kawalerii kresowej. Obecność takiego wizerunku na Mazowszu stanowi więc rzadkość i lokalną zagadkę, której źródeł nie udało się dotąd w pełni wyjaśnić.
Dziś kapliczka w Kociszewie wciąż stoi w miejscu wybranym przed wojną przez Racięckich, skrywając tajemnicę swego powstania i łącząc tę część Mazowsza z odległą historią polskich Kresów.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza: powiat grójecki, wyd. II, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska
Data publikacji artykułu:
