Przejdź do głównej treści

Dwór w Żakowie

Dwór Żaków

Autorka: Danuta Kazimierska, 2021 r.

Informacje ogólne
Rodzaj obiektu:
Dwór
Numer rejestru zabytków:
A-36/191
Data wpisu do rejestru:
20 listopad 1959
Stan zachowania:
Odrestaurowany
Zastosowanie:
"Pałac Żaków" - hotel i restauracja

Historia dworu w Żakowie

Żaków to stara wieś szlachecka, założona w latach 20. XVI wieku w ziemi czerskiej, nad rzeczką Piasecznicą, w czasie intensywnej kolonizacji dóbr Siennica przez synów Dadźboga Siennickiego herbu Roch II. Po raz pierwszy wzmiankowano ją w 1528 roku w akcie erekcyjnym parafii w Siennicy.

W wyniku podziału dóbr po Dadźbogu Siennickim (ok. 1521 roku) obszary położone na południowy wschód od Siennicy, w tym okolice Żakowa i Granicznika, przypadły prawdopodobnie Mikołajowi Siennickiemu, który z czasem przyjął nazwisko Drozdowski. Do połowy XVII wieku wieś pozostawała we władaniu Drozdowskich, następnie wróciła do Siennickich herbu Roch II. Ci ostatni hojnie wspierali okoliczne parafie – w 1689 roku chorąży czerski Jan Paweł Siennicki ufundował darowiznę z dóbr żakowskich na kościół w Parysowie, a w 1693 roku ofiarował drewno na budowę nowej świątyni w Siennicy.

Po śmierci Jana Pawła Siennickiego w 1700 roku Żaków odziedziczyła jego żona, Teresa z Oborskich Siennicka (pierwszy raz zamężna z Janem Uścińskim). Była córką Jana Oborskiego i Zofii z Łopackich. W 1715 roku jako właściciel wsi wymieniany jest Wojciech Łopacki herbu Lubicz, który wszedł w spór z Mikołajem Kurowickim, plebanem w Siennicy, o sumę 1 500 florenów zapisaną jeszcze przez Teresę z Oborskich na rzecz kościoła.

Około 1727 roku Kazimierz Rudziński herbu Prus III (1676–1759) planował nabyć dobra Żaków i prawdopodobnie to on przejął je od Łopackich. Następnie wieś przeszła w ręce jego syna, Michała Kazimierza Rudzińskiego (1730–1764), który w 1760 roku ufundował stałe wsparcie dla ojców reformatów z Siennicy, także z dochodów folwarku żakowskiego. Po jego śmierci majątek przeszedł na wdowę, Eustachię Elżbietę z Potockich Rudzińską (1720–1781), a po niej w 1781 roku na syna Antoniego (1754–1821). Był on ostatnim z rodu Rudzińskich, który posiadał Żaków. W 1796 roku sprzedał dobra wraz z Drozdówką i Kulkami Janowi Wierzbickiemu herbu Jastrzębiec (1750–?), żonatemu z Franciszką z Olszewskich.

Wierzbicki, będący jednocześnie właścicielem pobliskiego Jeruzala, w 1798 roku ofiarował fundusze z Żakowa na kościoły w Jeruzalu i Siennicy. Folwark pojawia się na mapach topograficznych od 1804 roku (West Gallicien) oraz w 1839 roku (Topograficzna Karta Królestwa Polskiego). Obok niego funkcjonowały karczma i cegielnia. Po śmierci Jana Wierzbickiego dobra odziedziczył syn Bazyli Piotr (1776–1852), major armii Księstwa Warszawskiego, żonaty z Teofilą z Lenartów. Po jego śmierci dziedziczyli dzieci: Hipolit, Michał i Justyna, lecz już w 1815 roku Michał przejął całość, spłacając rodzeństwo. Zadłużenie majątku doprowadziło jednak do jego licytacji w 1824 roku.

Na licytacji Żaków wraz z Drozdówką, Zającem i Kulkami nabył Michał Chełkowski, który szybko odstąpił je Ignacemu Franciszkowi Stawiarskiemu herbu Nałęcz (1776–1835), mężowi Barbary z Wierzbickich (1767–1853). Po śmierci Ignacego dziedzicami zostali wdowa i dzieci: Franciszek, Seweryn, Ignacy Fabian, Magdalena oraz Józefa (zamężna z Ryxem). W 1841 roku Ignacy Fabian Stawiarski (1816–1896) spłacił rodzeństwo i został jedynym właścicielem. Jeszcze w tym samym roku poślubił Albinę ze Święckich herbu Ślepowron (1817–1899), której posag umożliwił spłatę zadłużenia.

W 1859 roku Żaków przeszedł w ręce Jana Karola Konstantego Flatta herbu Płużyca (1823–1903), ożenionego z Marianną Grodzicką herbu Łada (1827–?). W latach 60. XIX wieku właścicielem był Nikodem Wojda. Wśród kolejnych posiadaczy wymieniani są Gustaw i Marianna z Suskich Rychtarscy oraz Józef Hebel. W latach 70. XIX wieku majątek przejął carski generał Piotr Aleksandrowicz Stiepanow (1805–1891), zapewne w nagrodę lub w drodze licytacji. W 1874 roku do dóbr należały folwarki Żaków i Huta Żakowska (Marynin), nomenklatura Zając oraz młyn Kulki.
W 1885 roku folwark obejmował 597 mórg, w tym 398 mórg gruntów ornych i ogrodów oraz 148 mórg lasów, a także 21 budynków drewnianych i 3 murowane. Stosowano płodozmian 5- i 10-polowy. To właśnie Piotr Stiepanow wzniósł w Żakowie istniejący do dziś dwór. Po jego śmierci w 1891 roku właścicielką została Ludmiła Lewandowska, prawdopodobnie córka generała.

W 1894 roku od dóbr odłączono 122 dziesięciny ziemi, tworząc „Towarzystwo Żakówek”. W okresie międzywojennym majątek zmienił nazwę na Willa Żaków. Tuż po I wojnie światowej przeszedł w ręce Hieronima i Zuzanny z Zielińskich Kieniewiczów. Hieronim Kieniewicz herbu Rawicz (1901–1961) był bratem Stefana Kieniewicza (1907–1992), znanego historyka XIX wieku i powstania styczniowego. Wkrótce jednak Kieniewiczowie sprzedali dobra Maksymilianowi Czapkowi, inżynierowi samochodowemu, który do 1936 roku modernizował dwór.

Ostatnimi właścicielami przed II wojną światową byli Stefan i Zofia Pikulscy. W tym czasie dawne ziemie folwarczne stały się własnością wspólnoty wiejskiej.

Historia po 1945 roku

Podczas okupacji niemieckiej dwór został ograbiony przez Niemców. Po wojnie przeszedł na własność Zofii Pikulskiej oraz Stefana i Adeli Kulków. W 1949 roku dwór wraz z dwuhektarowym parkiem przejęła Gromadzka Rada Narodowa. Budynek przeznaczono na szkołę, a część terenu pod budowę remizy Ochotniczej Straży Pożarnej.

Szkoła podstawowa działała tu do 1999 roku, a od strony północnej dobudowano do dworu parterowy aneks, zaburzający historyczną bryłę. Na początku XXI wieku posiadłość zakupił Jarosław Cybulski – znany koneser win i właściciel winiarni w Chotyni. Po generalnym remoncie oraz budowie pawilonu parkowego otworzył tu luksusowy hotel z restauracją i winoteką.

Dziś w zespole dworsko-parkowym mieści się Hotel-Restauracja-Winoteka „Pałac Żaków”.

Architektura

Dwór w Żakowie to budowla eklektyczna z elementami klasycyzmu i neorenesansu, wzniesiona pod koniec XIX wieku, najpewniej dla generała Piotra Aleksandrowicza Stiepanowa. Jest to obiekt murowany z cegły, otynkowany, o nieregularnej bryle, częściowo parterowy z mieszkalnym poddaszem, częściowo piętrowy. Został rozplanowany na rzucie prostokąta. Elewacja frontowa jest sześcioosiowa i wzbogacona monumentalnym portykiem kolumnowym w porządku jońskim, zwieńczonym trójkątnym naczółkiem z okulusem. Portyk posadowiono na wysokim tarasie z rozbieżnymi schodami i balustradami tralkowymi. Elewacja północno-wschodnia posiada otwarty taras z balustradą, nad którym znajduje się balkon z wyjściem przez porte-fenêtre. Elewacja południowo-zachodnia wzbogacona jest o część piętrową, zwieńczoną neogotyckim szczytem schodkowym ze sterczynami. Całość nakryta została dachami dwuspadowymi, krytymi dachówką ceramiczną. Dekoracja elewacji obejmuje m.in. rozetki na belkowaniu i fryzach, ozdobne wsporniki gzymsów, płaskie pilastry oraz bogato zdobione obramienia okienne. Okna sześciopolowe posiadają dekorowane parapety, a nad nimi wachlarzowate rozety w formie muszli z głowami kobiecymi.

Mimo powojennych ingerencji w bryłę dwór zachował swój reprezentacyjny charakter i do dziś stanowi perełkę architektury rezydencjonalnej Mazowsza.

Źródła wiedzy

Fragment z przewodnika Dwory i pałace Mazowsza: powiat miński, Nina Herzberg-Zielezińska, 2026

Data publikacji artykułu:

15 lipiec 2026
Dwór w Żakowie
Dwór w Żakowie, lata 90. XX w.
Źródło: Ewidencja parkowa, www.zabytek.pl, domena publiczna
Dwór w Żakowie
Dwór w Żakowie, lata 90. XX w.
Źródło: Ewidencja parkowa, www.zabytek.pl, domena publiczna
Dwór w Żakowie
Dwór w Żakowie, lata 90. XX w.
Źródło: Aneta Semeniuk, Karta biała, www.zabytek.pl, domena publiczna
Dwór w Żakowie
Dwór w Żakowie, 2021 r.
Autorka: Danuta Kazimierska
Dwór w Żakowie
Dwór w Żakowie, 2021 r.
Autorka: Danuta Kazimierska
Dwór w Żakowie
Dwór w Żakowie, 2021 r.
Autorka: Danuta Kazimierska
Dwór w Żakowie
Dwór w Żakowie, 2021 r.
Autorka: Danuta Kazimierska