Sklep
Ogłoszenia
Historia dworu w Pogorzeli
Pogorzel to dawna wieś szlachecka, założona prawdopodobnie pod koniec XV lub na początku XVI wieku przez Marcina Cieciszewskiego herbu Roch II (Kolumna), syna Jakuba Cieciszewskiego. Powstanie osady było wynikiem podziału pierwotnego majątku Cieciszewskich w Zalesiu. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1528 roku i znajduje się w akcie erekcyjnym parafii w Siennicy. Prawdopodobnie wkrótce po założeniu wsi powstał również folwark. Około 1524 roku Marcin Cieciszewski powiększył majątek, dokupując część dóbr w Barczącej. Po jego śmierci dobra objął brat Feliks, starosta grabowiecki.
Po rodzinie Cieciszewskich majątek w Pogorzeli przeszedł w ręce Grabianków herbu Leszczyc, którzy władali nim do lat 40. XVII wieku. Przez cały XVII i XVIII wiek z dóbr pogorzelskich płacono dziesięcinę na kościół w Kołbieli, aż do 1777 roku. Bartłomiej Grabianka, stolnik czerski, właściciel Pogorzeli i folwarku, w 1639 roku przeznaczył tę dziesięcinę na uposażenie kaplicy szpitalnej św. Ducha w kołbielskim kościele, a w 1642 roku – na nowo erygowany kościół pw. Świętego Krzyża w Kołbieli wraz z prepozyturą i szpitalem. Był właścicielem dóbr do około 1647 roku, kiedy to jego córka Marianna wniosła Pogorzel w posagu mężowi Samuelowi Rudzińskiemu herbu Prus III (1648–1686).
W 1652 roku chorąży czerski Samuel Rudziński zapisał tysiąc złotych polskich na swoich dobrach w Pogorzeli dla kościoła w Siennicy, z przeznaczeniem na ołtarz mniejszy pod wezwaniem św. Franciszka. W 1718 roku Kazimierz Rudziński (1676–1759), późniejszy marszałek sejmu zwyczajnego warszawskiego w 1738 roku, wojewoda mazowiecki w latach 1752–1759, kasztelan czerski i podczaszy czerski, zapisał sumę dwóch tysięcy złotych polskich na dobrach pogorzelskich kapelanowi przy kaplicy WPM w Górze koło Czerska. Wspierał także konwent św. Franciszka w Warszawie. Z opisu parafii Siennica z 1740 roku wynika, że Pogorzel liczyła wówczas jedenaście chałup, dwie karczmy oraz dwór Rudzińskich – prawdopodobnie ten sam, który zachował się do dziś. Była to wówczas pierwsza murowana budowla (poza dzwonnicą w Siennicy) na terenie dzisiejszej gminy Siennica.
Kazimierz Rudziński był trzykrotnie żonaty: po raz pierwszy ożenił się z Ewą Wiecką (zm. 14.05.1727). Jego drugą żoną była Antonina Nowosielska herbu Ślepowron (1690–1758), a trzecią – Teresa Antonina Kicka z Kitek herbu Gozdawa (1690–1774). W 1753 roku zapisał jej dożywotnio dobra w kluczu pogorzelskim: Pogorzel wraz z pałacem, Grzebowilk, Iłowiec, Wietraki ze stawami, młynem i karczmą w Barczącej. Po jego śmierci w 1759 roku majątek odziedziczył syn Michał Rudziński (1730–1764), pułkownik wojsk koronnych, starosta żydaczowski i chęciński, a w latach 1760–1764 wojewoda mazowiecki. Zmarł na suchoty we dworze w Pogorzeli w 1764 roku.
Po nim dobra, w tym Siennicę, Nowodwór i Kałuszyn, odziedziczyła żona Eustachia Elżbieta z Potockich Rudzińska (1720–1781). Zmarła w 1781 roku, a majątek podzielili ich synowie: Antoni (1754–1821) i Kazimierz (1758–1820) Rudzińscy. W 1784 roku doszło do ostatecznego podziału dóbr, w wyniku którego jedynym właścicielem Pogorzeli i innych dóbr w ziemi czerskiej został Antoni Rudziński. W 1797 roku Elżbieta Rudzińska (1760–1806) zawarła z bratem Antonim kontrakt dzierżawny na sześć lat, obejmujący Pogorzel, Krzywicę, Nowodwór, Zalesie, Gagoliny, młyn Mrozik oraz Bestwin.
Rudzińscy byli właścicielami Pogorzeli do 1802 roku. Wówczas Antoni Rudziński sprzedał dobra Pogorzel za sześć tysięcy złotych polskich, wraz z częścią w Barczącej zwaną młynem Wietraki, za dwanaście tysięcy złotych polskich biskupowi sufraganowi płockiemu Michałowi Mdzewskiemu.
W 1813 roku właścicielem został Stanisław Kraiński z Krainki herbu Jelita (1785–1897). Następnie dobra trafiły do Romana Hipolita Antoszewskiego herbu Poraj i jego żony Emmy Laury z Łęskich herbu Janina. Kolejnym właścicielem został Ludwik Stanisław Antoszewski, który zamienił Pogorzel na dobra Strachomin należące do Aleksandra Zygmunta Mścisława Karskiego herbu Boleść (1835–?). Karski w 1867 roku sprzedał około połowy dóbr pogorzelskich Mikołajowi Wisłockiemu, a resztę włączył do majątku Nowogród, który po sześciu latach sprzedał Galicyjskiemu Towarzystwu Parcelacji i Budowy w Krakowie.
W 1909 roku właścicielem dworu w Pogorzeli był Zygmunt Kurtz herbu własnego (1848–1917), właściciel majątku Otwock Wielki. Po jego śmierci dobra odziedziczył siostrzeniec Władysław hrabia Gołąbek-Jezierski herbu Prus II (1876–1938), syn Zofii z Kurtzów (1852–1877).
Inną część dawnego majątku Pogorzel nabył na początku lat 80. XIX wieku Karol Jan Henneberg (1834–1906), żonaty z Anną Julią Schlenker (1842–1906). Henneberg przeprowadził parcelację, sprzedając m.in. 126 mórg tzw. torfowiska Wacławowi Białkowskiemu. Około 1903 roku wydzielił z majątku tzw. „Dobra Pogorzel A” (71 dziesięcin), a rok później „Dobra ziemskie Nowa Pogorzel” (91 dziesięcin) i „Dobra Wiśniewo” (44 dziesięciny), sprzedając łącznie 28 działek.
Po śmierci Karola właścicielem tej części został jego najmłodszy syn Adolf Romuald Henneberg (1874–1937) wraz z żoną Anną Mordasewicz (1879–1934). Hennebergowie wprowadzili nowoczesną produkcję mleka, hodując wysoko wydajne krowy w Pogorzeli, Bestwinach i Nowym Dworze. W Nowym Dworze posiadali młyn, gorzelnię, piekarnię oraz wytwórnię wód gazowanych. W warszawskiej przetwórni jako pierwsi w Polsce rozpoczęli produkcję mleka w proszku pod marką „Albuminoza Henneberga”. Syn Adolfa i Anny, Zdzisław Karol Henneberg (1911–1941), był oficerem polskiego lotnictwa, pilotem i dowódcą słynnego Dywizjonu 303. Zginął w walce nad kanałem La Manche. Dwór został poważnie uszkodzony w 1944 roku podczas działań wojennych.
Po wyzwoleniu, na mocy dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o reformie rolnej, majątek został upaństwowiony. W budynkach folwarcznych utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne, które funkcjonowało do 1952 roku. W latach 1952–1965 mieścił się tu Państwowy Ośrodek Maszynowy. Po jego likwidacji obiekt pełnił różne funkcje użytkowe. W końcu lat 70. i w latach 80. XX w. dwór był remontowany. Obecnie znajduje się w rękach prywatnych.
Dwór wzniesiono w 1740 roku (lub tuż przed tą datą), prawdopodobnie według projektu Symeona Gaygiera – późniejszego autora projektu klasztoru reformatów w Siennicy – dla wojewody mazowieckiego Kazimierza Rudzińskiego. Powstał on w miejscu starszej, drewnianej rezydencji. Budynek wzniesiono u schyłku epoki saskiej, w okresie największej świetności rodu Rudzińskich.
Rezydencja reprezentuje styl późnobarokowy z elementami klasycyzmu. Jest murowana z cegły, otynkowana, podpiwniczona (piwnice sklepione kolebką koszową lub sklepieniem zwierciadlanym), parterowa, z mieszkalnym poddaszem, nakryta pierwotnie dachem czterospadowym. Plan dworu jest symetryczny, w rzucie wydłużonego prostokąta, posadowionego na tarasie ziemnym wyniesionym o ok. 1 metr ponad teren parku. Elewacja frontowa jest dziewięcioosiowa, z układem wnętrz dwutraktowym, a w partiach skrajnych – trzytraktowym. Trzyosiowa część środkowa jest podwyższona o jedną kondygnację, tworząc obustronne ryzality zwieńczone trójkątnymi naczółkami i zdobione pilastrami. W elewacjach frontowej i ogrodowej widoczne są słabo zaakcentowane alkierze w formie jednoosiowych ryzalitów z toskańskimi pilastrami – nawiązanie do tradycji dawnych dworów alkierzowych.
Okna są duże, prostokątne: ośmiopolowe na parterze i sześciopolowe na piętrze, pozbawione ozdobnych obramień. Wnętrza i forma zewnętrzna ulegały przekształceniom podczas remontów na początku XIX wieku oraz na przełomie XIX i XX stulecia. Około 1900 roku przeprowadzono znaczną przebudowę: dach czterospadowy zastąpiono dwuspadowym z naczółkami i lukarnami (sześcioma od strony ogrodu i czterema od frontu). Od frontu, przed środkowym ryzalitem, dostawiono portyk arkadowo-filarowy podtrzymujący balkon z tralkową balustradą, stanowiący główne wejście do dworu. Do południowo-zachodniej elewacji dobudowano murowaną oranżerię z sześcioma dużymi, półkoliście zamkniętymi oknami. Sień wejściową, wyłożoną posadzką z brunatnego i czerwonego marmuru, flankują dwie klatki schodowe prowadzące na piętro i do piwnic. Przejście z sieni do salonu ma formę łuku koszowego. Salon, usytuowany w trakcie ogrodowym, ma ścięte naroża, a w sąsiednim pokoju zachował się kominek z I połowy XIX wieku.
Z salonu wychodzi się na wysoki taras, niegdyś otoczony tralkową balustradą z dużymi, klasycystycznymi wazami z piaskowca, dekorowanymi ornamentem roślinnym. Na jednej z waz widniała data 1817. Prawdopodobnie jedna z tych waz zachowała się i obecnie pełni funkcję chrzcielnicy w kościele pw. św. Stanisława BM w Siennicy. Z tarasu do ogrodu prowadzą rozbieżne schody o piętnastu stopniach. Z miejscem tym wiąże się legenda o podziemnym tunelu łączącym dwór z siennickim kościołem, który miał służyć mieszkańcom jako schron w czasie wojen i bitew powstańczych.
- Drugą żoną Kazimierza Rudzińskiego była Antonina z Nowosielskich herbu Ślepowron, córka Jana, dziedzica Suchowoli, stolnika podlaskiego i starosty łukowskiego, oraz Anny Domaszewskiej herbu Jastrzębiec. Co ciekawe, mogła być spokrewniona z Rudzińskim, którego babka również pochodziła z rodziny Domaszewskich. Antonina była wcześniej wdową po Wiktorze Felicjanie Cieszkowskim herbu Dołęga, kasztelanie liwskim, właścicielu Proszewa i Bolechowa. Z tego małżeństwa pochodził ich jedyny syn, Jan Cieszkowski, podczaszy liwski i kapitan gwardii koronnej. Jan brał udział w wojnie siedmioletniej w szeregach armii austriackiej, walcząc przeciwko Prusakom, a w 1748 roku pełnił funkcję deputata na Trybunał Koronny. Zmarł bezpotomnie w 1749 roku.
- W dniach 28–29 lipca 1944 roku w rejonie Pogorzeli rozegrała się zacięta bitwa pancerna pomiędzy niemiecką 1. Dywizją Spadochronowo-Pancerną „Hermann Göring”, wspieraną przez oddziały 73. Dywizji Piechoty, a sowieckim 8. Gwardyjskim Korpusem Pancernym z 2. Armii Pancernej. Walki toczone były w bezpośrednim sąsiedztwie dworu. 29 lipca w pobliżu rezydencji poległ hauptmann Heinz Göring, dowódca kompanii niszczycieli czołgów, bratanek marszałka Rzeszy Hermanna Göringa. Starcie to przyniosło poważne uszkodzenia dworu.
- Latem 1974 roku w zniszczonej, lecz wciąż malowniczej scenerii dworu realizowano sceny do ekranizacji powieści Marii Dąbrowskiej Noce i dnie w reżyserii Jerzego Antczaka. Pogorzel „zagrała” w filmie powieściowe Pamiętnowo.
Fragment z przewodnika Dwory i pałace Mazowsza: powiat miński, Nina Herzberg-Zielezińska, 2026
Data publikacji artykułu:
