Dwór w Strzepczu

Pierwotna nazwa miejscowości brzmiała Trzebsk i wywodziła się od czasownika trzebić, oznaczającego karczowanie lasów pod osadnictwo. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1300 roku. W 1314 roku wieś figuruje jako Schrepzig, później przekształcona w Schreptz, aż w 1534 roku pojawiła się już obecna forma Strzepcz. Podczas II wojny światowej Niemcy, dążąc do „deslawizacji”, przemianowali nazwę na Strepe.

Strzepcz był zamieszkany już w czasach prehistorycznych, o czym świadczą znaleziska archeologiczne, przede wszystkim ponad sto popielnic odkrytych na górze Szubienica (niem. Gangelberg). Wśród nich szczególne miejsce zajmuje urna twarzowa znaleziona w 1885 roku.

Parafia w Strzepczu istniała już w XII lub XIII wieku. Wówczas wieś należała do kasztelanii chmieleńskiej oraz wójtostwa mirachowskiego. Na początku XIV wieku miejscowość była własnością rodziny Święców. Z tego okresu zachował się akt sprzedaży z 11 czerwca 1314 roku, w którym Piotr, syn Święcy, przekazał wsie Strzepcz i Tłuczewo trzem osobom: Helmhardowi, Heinricowi i Siffridiowi, za sumę 250 marek. Prawdopodobnie wówczas wieś została przeniesiona na prawo niemieckie.

Przed 1342 rokiem Strzepcz został odkupiony przez Zakon Krzyżacki od Helmharda, lennika Piotra z Nowego. Od tego momentu wieś stała się majątkiem państwowym Zakonu, a po 1381 roku zarząd nad nią sprawował prokurator krzyżacki w Mirachowie.

W 1438 roku we wsi funkcjonowały już dwie karczmy, których właścicielami byli Krzyżacy. Rycerstwo z parafii strzepskiej brało udział w bitwie pod Grunwaldem, choć bez większego zaangażowania. Chorągiew komtura gdańskiego Hansa Schoenfelda została zmuszona do ucieczki z pola walki.

W czasach reformacji, podobnie jak wiele innych miejscowości Pomorza, Strzepcz uległ wpływom protestanckim. Wiele rodzin szlacheckich sympatyzowało z ruchem reformacyjnym, a część przeszła na protestantyzm. Wśród właścicieli wsi wymienia się protestancką rodzinę von Loitzów (Laiszów), wzmiankowaną w lustracji dóbr królewskich z 1565 roku.

Z 1664 roku pochodzi szczegółowy opis folwarku i struktury wsi zawarty w lustracji królewszczyzn województw chełmińskiego, pomorskiego i malborskiego:

Folwark w Strzepczu. Budynek folwarczny izba jedna z komorą, a w sieni druga izdebla. Stodoła o dwu bojowiskach, po wojnie zbudowana i dwie szopie. Dają z tego folwarku annuatim florenów 300. Wieś Strzepcz. Ma włók albo zgrzebi 11. Szołtyska była jednak, albo ta z dawna na folwark obrocona, żadnego w tej wsi Szołtysa nie masz/ Gburów było 2, teraz nie masz żadnego tylko ogrodników 6, ręczną robotę powinni i czynszu płacą, każdy florenów 6, facit florenów 36. Zdunów jest 4, dwaj płacą po florenów 20, trzeci płaci florenów 18, a czwarty florenów 10, facit florenów 68. Karczmarzów 2 bywało. Teraz nie masz, tylko jedna karczma piwo pańskie szynkuje i płaci florenów 14 gr. 18.

Wizytacja z 1686 roku wspomina o odbudowie po pożarze drewnianego kościoła i informuje, że organistę opłaca kasa kościelna, nauczyciela zaś gminna. W tym okresie Strzepcz słynął z produkcji garncarskiej.

Kolejna lustracja dóbr królewskich pochodzi z 1765 roku. W niej zanotowano przy wsi Strzepcz:

Folwark - Przyjeżdżając do folwarku wrota podwójne z tarcic, na biegunach. Przy nich furta z drzwiami, któremi wyjechawszy, po prawej ręce dworek w szachulec pobudowany, słomą pokryty. Do którego wchodząc drzwi od siebi, z zawiasami, wrzeciądzem, skoblami, rękowieścią i klamką żelaznemi. W sieni kuchnia cegłą murowana. Drzwi do niej na zawiasach żelaznych. Komin z gliny nad dachem wymurowany, drugi komin mniejszy takowyż. Za kuchnią drzwi na zawiasach żelaznych, z wrzeciądzem i skoblami, do komórki, w której piec do pieczenia chleba murowany. Gdzie są drzwi z sieni na tył, z zawiasami, wrzeciądzem, skoblami, klamką, rekowieścią, żelaznemi. Z sieni po prawej ręce od podwórza drzwi do izby, stolarskie z zawiasami, z zamkiem, antabą i haczykiem żelaznemi. W tej izbie okna 2 w ołów oprawne po 2 kwatery, u każdego po 3 preciki żelazne. Piec kachelkowy zielony, kominek murowany. Z tej izby drzwi do komory, z zawiasami, wrzeciądzem, skoblami, klamką i rekowieścią żelaznemi. Z siebi na lewą rękę izba, do której drzwi z takimże żelastwem. W niej okna 2 w ołów oprawne o 2 kwaterach. Piec kachelkowy zielony, kominek murowany, podłoga z cegły. Z izby do komory drzwi z zawiasami, wrzeciądzem, skolbami, klamką, żelaznemi.

Z sieni schody na górę, z schodów na górę drzwi z zawiasami żelaznemi. Przy schodach izdebka mała, posowa i ona dobre. Item drzwi z drugiej izdebki większej tamże na górze, na zawiasach żelaznych, z takowym wrzeciądzem, skoblą i klamka. W której okno w ołów o 1 kwaterze. Drugie drzwi z tejże izdebki, stare, stolarskie, z takimże żelastwem. Na drugiej górze, od jeziora, w szczycie spodem wiązanie z cegłą murowane.

[...]

Ten folwark trzyma arendą uczciwy Franciszek Kosnicki według kontraktu opiewającego, przed nami reprodukowanym i rękami naszemi podpisanym, płaci corocznie złpr 400/0.

Według katalogu kontrybucji z 1773 roku w Strzepczu było 2 dzierżawców, w tym Rzepta jako dzierżawca folwarku oraz dzierżawca ziemi parafialnej; oprócz tego było 8 gospodarzy, 1 hodowca koni i właściciel karczmy, łącznie 9 hufców; dodatkowo było 4 ogrodników na folwarku, 4 najemników i 2 służących. Dzierżawca folwarku płacił 100 talarów dzierżawy oraz pewne naturalia.

W urzędzie znajdował się tzw. urzędnik majątkowy o nazwisku Jakob Kwiatkowski. Rolnicy składali u niego skargi, ponieważ musieli sprzedawać bydło, aby uregulować swoje daniny; nie mogliby się utrzymać, gdyby palenie popiołu nie było dalej dozwolone w majątku. Na folwarku musieli wykonywać ciężkie prace ziemne. Według statystyk z 1789 roku Strzepcz, zwany też Strzeptsch, był królewską wsią i dziedzicznym majątkiem dzierżawnym z katolickim kościołem parafialnym o 24 miejscach ogniskowych. Karczma miała zapis na rzecz karczmarza Wojtka Sikory z 7 kwietnia 1785 roku; folwark miał taki zapis dla Johanna von Bobruckiego z 25 września 1791 roku, ale bez szlachectwa.

W wyniku regulacji rolnej dziewięciu rolników stało się samodzielnymi właścicielami; dzierżawcą dziedzicznym w 1819 roku był Florian von Krenski. Późniejsi właściciele to Gowinski, Semler, a następnie kupiec Kirmeß, który w 1904 roku chciał rozparcelować folwark.

Pod koniec XIX wieku wieś miała 1045 ha obszaru i 506 mieszkańców, w tym 491 katolików, 9 ewangelików i 6 wyznania mojżeszowego. Domów było 61, a dymów 92. W 1821 roku wybudowano „w pruski mur” nowy kościół pod wezwaniem św. Marii Magdaleny. Świątynia ta w czasie II wojny światowej zniszczała do tego stopnia, że budowa nowej stała się koniecznością. Po wybudowaniu nowego kościoła stary rozebrano w 1948 roku. Przy kościele od 1757 roku istniał szpital (przytułek) dla ośmiu ubogich, ufundowany przez Przebendowskiego. Budynek ten rozebrano po 1945 roku.

Na przełomie XIX i XX wieku ważną rolę w krzewieniu polskości odgrywała biblioteka Towarzystwa Czytelni Ludowych (TCL). W dokumentach pojawia się w latach: 1886, przed 1906, 1910–1914 oraz 1918. Bibliotekę prowadziła m.in. Maria Schreder (Schroeder), a w 1918 roku bibliotekarzem był Franciszek Miotk.

Ostatnim przedwojennym właścicielem majątku ziemskiego w Strzepczu był Feliks Miotk, którego imieniem nazwano jedną z ulic. Po wkroczeniu wojsk niemieckich jego majątek został przejęty przez trojhendlera – niemieckiego zarządcę majątku. W skład gospodarstwa wchodziło m.in. dobrze zarybione jezioro.

Trojhendler zatrzymał do pracy polskie rodziny, które wcześniej pracowały u Miotka. W latach 1943–1944, w celu zwiększenia plonów, Niemiec zakupił duże ilości sztucznych nawozów i polecił ich wysiew dwóm robotnikom: Franciszkowi Kiszce i Jakubowi Nastałemu, którzy byli członkami konspiracyjnej organizacji Gryf Pomorski. W odpowiedzi przeprowadzili oni akcję sabotażową: zamiast wysiać nawóz na polu, wrzucili go do jeziora, w zarośla trzcin i sitowia. Kilka worków rozsypano tuż przy drodze.

Zatrucie wody sprawiło, że ryby zaczęły masowo wypływać na powierzchnię w poszukiwaniu tlenu. Mieszkańcy, wiedząc o sabotażu, wyławiali je rękoma, grabiami, koszami i widłami, korzystając z wszelkich dostępnych narzędzi.