Pałac w Rudnie

Po przejęciu majątku przez Skarb Państwa na mocy dekretu PKWN o reformie rolnej dobra zostały rozparcelowane. Pałac wraz z parkiem stał się własnością Państwowego Funduszu Ziemi. Początkowo mieściło się tu Koło ZWM, a następnie w latach 1960–1973 funkcjonowała szkoła podstawowa, której działalność doprowadziła do znacznej dewastacji obiektu. Po jej likwidacji pałac użytkowano jako wiejską świetlicę, co pogłębiło zniszczenia.

W styczniu 1956 roku zespół pałacowo-parkowy w Rudnie został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-8/41. W dniu 24 października 1975 roku pałac z parkiem o powierzchni 1,67 ha przekazano Zarządowi Głównemu Towarzystwa Przyjaciół Pamiętnikarstwa w Warszawie, które w 1976 roku przejęło pozostałą część zespołu o łącznej powierzchni 9 ha. W obiekcie funkcjonował ogólnopolski Dom Pamiętnikarstwa Polskiego, a także Dom Pamiętnikarstwa Polskiego PAN oraz Klub Robotników Piszących.

Po 1990 roku gmina Kołbiel sprzedała pałac firmie Metromis, która ogłosiła upadłość w 2001 roku. W dniu 15 listopada 2001 roku obiekt został zakupiony od syndyka przez państwa Monikę i Piotra Gawrylaków. W latach 2003–2005 przeprowadzili oni gruntowną rewaloryzację pałacu pod nadzorem konserwatora zabytków. Od wielu lat obiekt jest siedzibą Fundacji Moniki Gawrylak „Być Więcej”, organizującej wydarzenia kulturalne i artystyczne. W 2022 roku pałac został wystawiony na sprzedaż.

Pałac w Rudnie jest klasycystyczną rezydencją wzniesioną około 1800 roku, najprawdopodobniej dla Marcina Chrzanowskiego, według projektu przypisywanego Hilaremu Szpilowskiemu (1753–1827), jednemu z najwybitniejszych architektów epoki stanisławowskiej. Budowlę wzniesiono z cegły, otynkowano i posadowiono na sklepionych kolebkowo piwnicach, których forma wskazuje na możliwe XVIII-wieczne pochodzenie wcześniejszej zabudowy.

Pałac założono na planie wydłużonego prostokąta w układzie dwutraktowym. Jest to budynek piętrowy, nakryty dachem czterospadowym. Elewacja frontowa, dziewięcioosiowa, została zaakcentowana monumentalnym, czterokolumnowym portykiem toskańskim w wielkim porządku, zwieńczonym trójkątnym frontonem. Dolne okna parteru otrzymały trójkątne naczółki, naroża budynku ujęto pilastrami, a całość obiega gzyms wieńczący. Elewacja ogrodowa została skomponowana z dwoma skrajnymi ryzalitami, pomiędzy którymi znajduje się taras. Narożnik jednego z ryzalitów przebity jest na obu kondygnacjach niewielkimi loggiami-balkonami, otwierającymi wnętrza piętra na park. Rozwiązanie to jest charakterystyczne dla twórczości Szpilowskiego i znane m.in. z Walewic, Słubic i Luberadza.

Wnętrze zachowało reprezentacyjny charakter. Za portykiem znajduje się półkolista, dwukondygnacyjna sień z klatką schodową. Na piętrze mieści się obszerna sala balowa na planie litery „L”, przedzielona czterema kolumnami doryckimi. Po rewaloryzacji utworzono poddasze użytkowe, a w piwnicach zaaranżowano m.in. basen i saunę. Pałac otacza park krajobrazowy o powierzchni około 9 ha, z zachowanym starodrzewem, reprezentacyjną aleją dojazdową, podjazdem oraz zespołem stawów od strony północnej.

• Jednym z najsłynniejszych mieszkańców Rudna był Józef Wiktoryn Damse (1789–1852) – wybitny polski kompozytor, dyrygent, aktor i śpiewak, współtwórca baletu „Wesele w Ojcowie”, jednego z największych sukcesów polskiej sceny XIX wieku. Damse był kapelmistrzem 14. Pułku Kirasjerów Księstwa Warszawskiego oraz współpracownikiem Karola Kurpińskiego. Po przejściu na emeryturę w 1846 roku często przebywał w Rudnie u córki Teresy, żony Władysława Markowskiego. Zmarł w Rudnie 15 grudnia 1852 roku i został pochowany na cmentarzu w Kołbieli; jego nagrobek zachował się do dziś.
• Na terenie zespołu i w jego bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się także zabytkowe kapliczki: murowana, słupowa kapliczka z końca XVIII wieku przy dawnej drodze oraz ceglana kapliczka z połowy XIX wieku z ludową rzeźbą św. Jana Nepomucena.

Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza. Powiat otwocki, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska