Sklep
Ogłoszenia
Historia pałacu w Warce-Winiarach
Wieś Winiary wzmiankowana była w 1320 roku w Nowym kodeksie dyplomatycznym Mazowsza.
W XVII wieku majątek był własnością Szczuków. Jednym z właścicieli z tej rodziny, pod koniec XVII wieku, był Stanisław Antoni Szczuka (1654-1710), zwolennik Sasów, a potem Stanisława Leszczyńskiego (1677-1766), autor programu reform, w którym postulował zwiększenie armii, rozwój szkół publicznych i zwiększenie opodatkowania szlachty.
W XVIII wieku starostą wareckim był Józef Pułaski (1704-1769) herbu Ślepowron, ojciec Kazimierza Pułaskiego. Ożenił się on z Marianną z Zielińskich herbu Świnka (1721-1792). Józef Pułaski był stronnikiem Czartoryskich, posłem na sejm oraz żołnierzem i współtwórcą konfederacji barskiej. Kolejnymi właścicielami byli: Walewscy, Brochowscy, Zaborowscy, Jordanowie, Kurtzowie, Prozorowie (w 2. połowie XIX wieku) i książę Włodzimierz Czetwertyński (1837-1918). W 1882 roku dobra kupił Andrzej Szczuka herbu Grabie (1852-1935), prezes Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Po nim majątek odziedziczył w 1909 roku jego syn Józef (1880-1958). Ten z kolei w 1913 roku przekazał go swojemu bratu Andrzejowi. Po nim właścicielem został Wojciech Hilary Rostworowski herbu Nałęcz (1877-1952). Od niego w 1921 roku dobra kupił hrabia Wacław Dąmbski herbu Godziemba (1888-1977), ostatni przedwojenny właściciel. Był on rolnikiem, właścicielem browaru, kawalerzystą oraz bliskim znajomym wielu artystów, naukowców i polityków. Podążając śladami swoich poprzedników, zajmował się uprawą winorośli. To właśnie w jego otoczeniu zrodziły się pierwsze idee stworzenia muzeum w rodzinnym domu Pułaskich. Za czasów jego gospodarowania w Winiarach gościło wiele wybitnych osobistości ze świata kultury i polityki. Jak wspominał jego syn Michał, posiadłość odwiedzali między innymi: Józef Piłsudski, Ignacy Jan Paderewski, generał Lucjan Żeligowski, generał Bolesław Wieniawa-Długoszowski, generał Stefan Grot-Rowecki. Często bywał tu także profesor Juliusz Harbut. Kilkakrotnie wakacje spędzał w Winiarach Józef Mehoffer, a wśród odwiedzających znalazł się również malarz i scenograf Antoni Uniechowski. Po zakończeniu II wojny światowej, w wyniku reformy rolnej przekazującej majątki na własność państwa, hrabia Wacław Godziemba Dąmbski opuścił Winiary. Zmarł w 1977 roku, a jego miejsce spoczynku znajduje się w kryptach kościoła pofranciszkańskiego w Warce.
Po 1945 roku majątek przejął Skarb Państwa. Pałac przekazano samorządowemu gimnazjum ogólnokształcącemu z internatem i mieszkaniami dla nauczycieli. Później mieściło się tu liceum ogólnokształcące. W 1951 roku w dwóch salach pałacu umieszczono Muzeum Regionalne PTTK powiatu grójeckiego, prezentujące historię Warki i okolic. Decyzją Rady Ministrów w 1961 roku powołano Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego. W styczniu 1967 roku oficjalnie zaczęło funkcjonować historyczno-biograficzne Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego, poświęcone polsko-amerykańskiemu bohaterowi, a także emigracji do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. W latach 2008-2013 zrealizowano projekt pod nazwą Rewitalizacja zespołu pałacowo-parkowego w Warce. Inicjatywa ta była współfinansowana przez Unię Europejską za pośrednictwem Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego 2007-2013, a także dzięki wsparciu finansowemu Powiatu Grójeckiego. Prace obejmowały gruntowną renowację pałacu, budowę Centrum Edukacyjno-Muzealnego w miejscu dawnych zabudowań folwarcznych oraz rewitalizację historycznego parku. Od 2018 roku Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego funkcjonuje jako instytucja kultury zarządzana wspólnie przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Powiat Grójecki.
Pałac został zbudowany w 1689 roku dla Stanisława Antoniego Szczuki, przypuszczalnie według projektu architekta Augustyna Wincentego Locciego (około 1640–1732), kierownika prac przy królewskim pałacu w Wilanowie. Pierwotnie założony na planie prostokąta, z wieżami-alkierzami w narożach, posiadał barokową formę, w której, przechodząca przez środek pałacu, sień łączyła oś wjazdową od frontu z główną osią kompozycyjną parku. Niestety, oryginalna bryła pałacu nie przetrwała do naszych czasów.
W XIX i XX wieku pałac był wielokrotnie przebudowywany, tracąc swój artystyczny i historyczny charakter. Obecna forma budynku została ukształtowana po II wojnie światowej, uwzględniając elementy XIX-wiecznej przebudowy. Współczesny pałac, murowany z cegły i otynkowany, został założony na planie prostokąta, z dwutraktowym układem wnętrz i usytuowany na osi północ-południe. Budowla składa się z dwóch piętrowych pawilonów połączonych parterowym korpusem z mieszkalnym poddaszem. Północne wypiętrzenie wieńczy trójkątny szczyt, a dachy dwuspadowe pokryto blachą. Lewy pawilon zdobi wysoki, trójkątny naczółek, a przed wojną prawa dobudówka była wyposażona w otwartą, drewnianą werandę.
Pałac jest usytuowany w rozległym, dobrze zachowanym parku, który zawiera interesujące okazy starodrzewu. W parku znajduje się oryginalna kolumnada z 1. połowy XIX wieku. Od strony południowej budynek zwrócony jest ku rzece Pilicy, na skarpie opadającej w kierunku wody. Z tej strony znajduje się prostokątny taras, który podkreśla reprezentacyjny charakter obiektu.
Podczas swojej misji w Polsce nuncjusz papieski zafascynował się miejscową kuchnią, która znacznie różniła się od włoskiej. Szczególnie przypadło mu do gustu piwo wareckie. Po pewnym czasie duchowny powrócił do Rzymu, a wiele lat później ciężko zachorował. Żadne leki nie były skuteczne, jego stan gwałtownie się pogarszał. Gdy zgromadzeni przy łożu księża modlili się o zdrowie chorego, osłabiony nuncjusz, trawiony gorączką i pragnieniem, wyszeptał: O, piva di Warka. Uznawszy te słowa za modlitwę do nieznanej świętej, kapłani zaczęli powtarzać: Santa Piva di Warka, ora pro nobis (Święte piwo z Warki, módl się za nami). Ich modlitwy niespodziewanie rozbawiły chorego do łez. Napad śmiechu sprawił, że pękł wrzód w jego gardle, co przyniosło ulgę i przywróciło zdrowie. Jak się okazuje, śmiech naprawdę może być najlepszym lekarstwem.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza: powiat grójecki, wyd. II, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska
Data publikacji artykułu:
