Historia pałacu w Nowym Mieście nad Pilicą
Nowe Miasto nad Pilicą było gniazdem rodowym Nowomiejskich herbu Rawicz. Wieś wymieniano w dokumentach już w 1404 roku. Powstała w 1400 roku na gruntach wsi Pobiedna, na mocy przywileju księcia mazowieckiego Siemowita IV. Dokument został wystawiony dla cześnika rawskiego Prandoty.
W XV wieku majątek był własnością Rawitów (Rawiczów) z pobliskiej Góry. W XVI nadal pozostawali właścicielami, jednak przyjęli nazwisko Nowomiejscy. Od wieku XVII dobra nowomiejskie zaczęły ulegać rozdrobnieniu, bowiem wielu z przedstawicieli rodziny poczęło wyprzedawać swoje części. Wówczas majątek posiadali: Zebrzydowscy, Lipscy i Łubieńscy.
W XVIII wieku dobra przeszły na Granowskich, w tym na Franciszka Hieronima Granowskiego herbu Leliwa (około 1670-1735), generała wojsk koronnych. Majątek w posagu wniosła mu żona Marianna z Lipskich herbu Łada (ur. ok. 1680). Po nich majątek odziedziczył ich syn, wojewoda rawski Kazimierz Granowski (1721-1774). Skupił on wszystkie części dóbr i w 1753 roku stał się wyłącznym ich właścicielem.
W 1774 roku, po śmierci Kazimierza, jego spadkobiercy sprzedali majątek staroście lityńskiemu Ignacemu Świdzińskiemu herbu Półkozic (1732-1788). Po nim dobra odziedziczył jego syn Antoni Świdziński (1766-1828), rotmistrz kawalerii narodowej i kasztelan radomski. Świdzińscy byli fundatorami miejscowego zespołu klasztornego dla kapucynów.
W 1795 roku Antoni Świdziński odsprzedał majątek swojemu szwagrowi Janowi Nepomucenowi Małachowskiemu (1764-1822), referendarzowi koronnemu. Małachowski zainicjował powstanie w Nowym Mieście nad Pilicą przemysłu włókienniczego. Niestety pożar miasta w 1843 roku sprawił, że ten przemysł całkowicie podupadł. Po śmierci Jana Nepomucena Małachowskiego w roku 1822 dobra nowomiejskie przejęli jego spadkobiercy – żona Rozalia z Świdzińskich (1770-1835) i dzieci: Stanisław (1798-1883), Władysław (1800-1870), Cecylia (1798-1875), Helena (urodzona w 1803 roku) i Paulina (1800-1843). Po podziale majątku w Nowym Mieście nad Pilicą pozostali jedynie Stanisław i Władysław. Pierwszy stracił swoją część majątku za udział w powstaniu listopadowym. Drugi zaś sprzedał pozostałe części i wyjechał za granicę. Zanim to jednak nastąpiło, Władysław w 1856 roku ufundował nowy kościół parafialny. Wówczas ważnym źródłem dochodów ludności Nowego Miasta nad Pilicą stał się, założony przez doktora Jana Bielińskiego, zakład wodoleczniczy. Był usytuowany pod skarpą, na której znajdowało się miasto z pałacem i parkiem Małachowskich. Stałymi bywalcami zakładu byli między innymi: Maria Konopnicka, Eliza Orzeszkowa, Maria Rodziewiczówna, Władysław Reymont, Henryk Sienkiewicz i Stefan Żeromski. Koncertował tu Ignacy Paderewski. Zakład przetrwał do I wojny światowej.
Ostatniej części swojego majątku wraz z pałacem Władysław Małachowski pozbył się w roku 1865 na rzecz nowego nabywcy Wilhelma Teodora Müllera z Berlina. Ten z kolei w 1870 roku sprzedał majątek Hermanowi Fryderykowi Roeschke, a ten zamienił je na inną posiadłość z Edwardem von Baerensprung.
W 1881 roku nowym właścicielem został hrabia Jan Tyszkiewicz. W 1886 roku sprzedał majątek rodzinie Bławdziewiczów herbu Pomian. Pierwszym właścicielem z tej rodziny, od 1905 roku, był Mieczysław Lucjan Bławdziewicz (1844-1913), ożeniony z Klementyną z Ciundziewickich herbu Następ-Rudnica (1847-1930). Po nich dobra odziedziczył ich syn Gustaw Bławdziewicz (1883-1945). Był on ostatnim przedwojennym właścicielem. Został aresztowany przez NKWD w styczniu 1945 roku za współpracę z ZWZ-AK. Zmarł w łagrze na Syberii 30 marca 1945 roku. Syn Gustawa, Stefan Bławdziewicz (1913-1939), był uczestnikiem kampanii wrześniowej i zginął w obronie Warszawy 17 września 1939 roku.
Po 1945 roku majątek przejął Skarb Państwa. W pałacu ulokowano liceum ogólnokształcące. W stojącym obok spichlerzu, który jest uważany za pozostałość wcześniejszego dworu Nowomiejskich, stworzono internat dla tego liceum. Z kolei w wozowni ulokowano lokatorów. Później organizowano tu ośrodki kolonijne. W 1978 roku cały teren wraz z pałacem został przekazany w użytkowanie Przedsiębiorstwu Automatyki Przemysłowej Mera-Pnefal. Na początku lat 90., na mocy porozumienia władz miasta i gminy oraz wojewódzkiego konserwatora zabytków, zdewastowany wówczas pałac, wraz z pozostałościami parku krajobrazowego, przejęto i przeznaczono na cele kulturalne. Skończyło się niestety tylko na planach. Prace remontowe zostały wstrzymane w 1995 roku. Nastąpiła ponowna dewastacja obiektu. Stan ten trwa do dziś.
Budowę pałacu w Nowym Mieście rozpoczął w 1735 roku generał wojsk koronnych Franciszek Hieronim Granowski. W 1756 roku prace ukończył jego syn, Kazimierz. Pałac prawdopodobnie wzniesiono na zrębach dawnego dworu Nowomiejskich. Jest to budynek murowany z cegły, piętrowy, otynkowany i podpiwniczony.
Został założony na planie prostokąta w układzie dwutraktowym, na osi wschód-zachód. Posiada charakterystyczny półokrągły ryzalit w elewacji ogrodowej z wysoką salą balową jako głównym pomieszczeniem reprezentacyjnym. Wieńczy go attyka złożona z dwóch wolutowych spływów zakończonych postumencikami z szyszkami. Przebudowy w kolejnych latach zatarły wiele barokowych cech i nadały pałacowi klasycyzujący kształt. Na początku XIX wieku z inicjatywy ówczesnego właściciela, Jana Nepomucena Małachowskiego, przekształcono wnętrza pałacu. Późnobarokową stolarkę wymieniono na klasycystyczną, a salon na 1. piętrze ozdobiono sztukateryjnymi podziałami i supraportami. W okresie międzywojennym założono nowy, obniżony dach w miejsce pierwotnego, który został zniszczony w wyniku działań I wojny światowej. Około 1930 roku zlikwidowano od frontu kryty podjazd dla powozów wsparty na kolumnach oraz znajdujący się nad nim taras. Zastąpiono go balkonem na prostych kroksztynach. Zlikwidowano balkon na konsolach od strony ogrodu i zastąpiono go tarasem wspartym na toskańskich kolumnach.
- Z dawnego, ruchomego wyposażenia pałacu zachowały się portrety: Jana Nepomucena Małachowskiego ze zwojem projektów pałacu w dłoni; młodego duchownego z brewiarzem oraz młodej kobiety z przełomu XVIII i XIX wieku.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza: powiat grójecki, wyd. II, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska
Data publikacji artykułu:





Sklep
Ogłoszenia




