Przejdź do głównej treści

Pałac w Wiązownie

pałac w Wiązownie

Autor: Jakub Jagiełło, 2026 r.

Informacje ogólne
Rodzaj obiektu:
Pałac
Numer rejestru zabytków:
1230
Data wpisu do rejestru:
18 sierpień 1983
Stan zachowania:
Niszczejący
Zastosowanie:
Opuszczony, niedostępny

Historia pałacu w Wiązownie

Wiązowna wzmiankowana jest w źródłach już w XV wieku jako własność książęca. Pod koniec tego stulecia została sprzedana rodzinie Radzimińskich (Radzymińskich). Około 1580 roku właścicielem dóbr był Wojciech Radzymiński, starosta litewski, po nim zaś w pierwszej połowie XVII wieku Adrian Radzymiński, również starosta litewski. Następnie majątek przeszedł w ręce Opalińskich, a od połowy XVII wieku oraz w pierwszej połowie XVIII wieku był własnością Lubomirskich, później zaś Radziwiłłów.

Pod koniec XVIII wieku dobra wiązowskie należały do Marii Karoliny z Lubomirskich, księżnej Radziwiłłowej (1730–1795), miecznikowej litewskiej. W 1787 roku wzniosła ona na skarpie nad doliną Mieni pałac, otoczony rozległym parkiem krajobrazowym w stylu angielskim. Za jej czasów pałac pełnił funkcję letniego salonu towarzyskiego, goszcząc ludzi nauki i sztuki. Po śmierci księżnej w 1795 roku majątek odziedziczył jej siostrzeniec Jan Alojzy Potocki, który w 1798 roku sprzedał Wiązownę za 150 000 talarów pruskich Josephowi Christianowi Heinrichowi von Maltzanowi, baronowi zu Wartenberg und Penzlin (1735–1805). Po jego śmierci w 1805 roku dobra przejął syn Georg Ferdinand Friedrich von Maltzan (1778–1849).

W 1809 roku, w czasie wojny polsko-austriackiej, pałac pełnił funkcję kwatery Naczelnego Wodza Wojska Polskiego, generała księcia Józefa Poniatowskiego. W 1817 roku Maltzan sprzedał majątek Michałowi Rydeckiemu z Warszawy. Po jego śmierci w 1824 roku dobra uległy zadłużeniu; w 1825 roku wystawiono na licytację wyposażenie pałacu, a w 1827 roku całość nabył Tadeusz Antoni hrabia Mostowski herbu Dołęga (1766–1842), minister Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji Królestwa Polskiego, senator-wojewoda.

Po śmierci Mostowskiego w 1842 roku majątek był dzierżawiony, a następnie w 1844 roku sprzedany Rozalii z Rozenthalów Kempner (ok. 1798–1881) wraz z synami Aleksandrem i Edwardem; współwłaścicielem był Seweryn hrabia Uruski. W 1862 roku dobra Wiązowna obejmowały 372 włóki, 22 morgi i 5 prętów (ok. 6262 ha) oraz pałac, zabudowania murowane z piwnicami, park z wiekowymi drzewami, ogród owocowy i oranżerię.

W wyniku licytacji za długi wobec Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w 1871 roku majątek nabył Franciszek Jaroszyński, a w 1880 roku – bracia Józef Jan i Karol Jan Szlenkierowie, którzy urządzili tu letnisko. Po parcelacji dóbr w latach siedemdziesiątych XIX wieku południową część z pałacem nabył Szymon Neuman (Nojman), bankier z Częstochowy, a część północna przeszła około 1890 roku w ręce rodziny Chrzanowskich, później Neumanów. W 1905 roku Szymon Neuman przeprowadził gruntowną przebudowę pałacu w stylu neorenesansowym i urządził w nim swoją letnią rezydencję. Zmarł 30 marca 1927 roku w Warszawie.

We wrześniu 1939 roku w pałacu mieściło się dowództwo Grupy Operacyjnej Kawalerii generała Władysława Andersa; stąd oddziały kawalerii przeprowadziły atak w kierunku Mińska Mazowieckiego i Kałuszyna. W latach 1942–1944 w obiekcie kwaterowali Niemcy nadzorujący budowę okolicznych fortyfikacji.

Historia po 1945 roku

Po II wojnie światowej pałac pełnił liczne funkcje publiczne: w latach 1947–1950 mieściła się tu szkoła rolnicza, w latach 1951–1955 – ośrodek szkoleniowy ZMP, w latach 1955–1956 – szkoła milicyjna, a następnie ośrodek kolonijny Urzędu Rady Ministrów. W 1981 roku właścicielem obiektu został Urząd Gminy Wiązowna, który urządził tu ośrodek zdrowia, aptekę, przedszkole oraz filię szkoły podstawowej.

W 1998 roku posiadłość odzyskali spadkobiercy Neumanów, którzy sprzedali ją Polskiej Grupie INTERIM Sp. z o.o. Pałac został wpisany do rejestru zabytków 18 sierpnia 1983 roku. W XXI wieku obiekt pozostaje opuszczony i ulega postępującej degradacji; Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków prowadził wobec właścicieli postępowania administracyjne i nałożył sankcje finansowe za niewykonanie zaleceń konserwatorskich.

Architektura

Pałac został wzniesiony w 1905 roku dla Szymona Neumana. Wcześniej stał tu pałac księżnej miecznikowej Marii Radziwiłłowej, zbudowany w 1787 roku.

Pałac jest murowanym, otynkowanym obiektem jednopiętrowym, podpiwniczonym, z użytkowym poddaszem, nakrytym dachem mansardowym. Założony został na planie prostokąta z ryzalitami. Elewacja frontowa zwrócona jest na północny zachód i posiada pozorny ryzalit kryjący reprezentacyjną klatkę schodową, ujęty boniowanymi lizenami i zwieńczony trójkątnym frontonem z półkolistym oknem. Przed wejściem znajduje się czterofilarowy ganek niosący taras, z którego rozciąga się widok na park i dolinę Mieni.

Bryła pałacu jest zwarta i regularna, z dwiema otwartymi werandami w narożnikach oraz tarasami z balustradami. Elewacje są boniowane poziomo w partii parteru. Układ wnętrz pierwotnie był dwutraktowy, z reprezentacyjną sienią i klatką schodową na osi. Wnętrza posiadały bogaty wystrój: dębową boazerię, stolarkę drzwiową i okienną, schody z toczonymi tralkami oraz dekorację klasycyzującą. Park krajobrazowy, pierwotnie o powierzchni kilkunastu hektarów, założony został w XVIII wieku i przekomponowany w XIX oraz na początku XX wieku; zachowały się w nim ślady fos, kanałów wodnych, mostków, tarasu widokowego, a także liczne pomniki przyrody.

Ciekawostki
  • 6 maja 1809 roku w pałacu ogłoszono odezwę „Do Polaków w zaborze austriackim” księcia Józefa Poniatowskiego, wzywającą do walki o niepodległość.
  • W latach 1936–1937 pałac był plenerem filmów „Trędowata” Juliusza Gardana oraz „Ułan księcia Józefa” Konrada Toma.
Źródła wiedzy

Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza. Powiat otwocki, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska

Data publikacji artykułu:

06 sierpień 2026
Pałac w Wiązownie
Pałac w Wiązownie, okres II wojny światowej
Udostępnił: Łukasz Ciąćka
Pałac w Wiązownie
Pałac w Wiązownie, ok. 1947 r.
Udostępnił: Łukasz Ciąćka
Pałac w Wiązownie
Pałac w Wiązownie, 2007 r.
Autor: Piotr Libicki
Pałac w Wiązownie
Pałac w Wiązownie
Autor: Dariusz Eggert
Pałac w Wiązownie
Pałac w Wiązownie
Autor: Dariusz Eggert
Pałac w Wiązownie
Pałac w Wiązownie, 2026 r.
Autor: Jakub Jagiełło
Pałac w Wiązownie
Pałac w Wiązownie, 2026 r.
Autor: Jakub Jagiełło
Pałac w Wiązownie
Pałac w Wiązownie, 2026 r.
Autor: Jakub Jagiełło
Pałac w Wiązownie
Pałac w Wiązownie, 2026 r.
Autor: Jakub Jagiełło