Sklep
Ogłoszenia
Historia dworu w Wiązownie-Zagórzu
Zagórze to niewielkie osiedle położone wśród lasów Mazowieckiego Parku Krajobrazowego, na zachód od szosy Warszawa–Lublin. Jego historia sięga przełomu lat 1903–1904, kiedy Leon Chrzanowski, właściciel majątku Olszyny, wzniósł tu pensjonat pełniący funkcję ośrodka leczniczo-rekreacyjnego dla warszawskich środowisk artystycznych. Pensjonatem kierowała początkowo Karolina Szaniawska, matka dramaturga Jerzego Szaniawskiego, a następnie Emilia Jackowska, siostrzenica Bolesława Prusa; sam autor „Lalki” bywał w Zagórzu częstym gościem.
W czasie I wojny światowej na terenie Zagórza stacjonowały wojska niemieckie, a majątek uległ dewastacji. Po wojnie koszty odbudowy przerosły możliwości finansowe Kazimiery Chrzanowskiej, żony właściciela. W 1919 roku zdecydowano się na sprzedaż części gruntów. Nabywczynią jednej z parcel została Maria Rodziewiczówna (1863–1944), znana pisarka, której rodzinny majątek Hruszowa na Polesiu został zniszczony przez bolszewików.
W latach 1919–1920 Rodziewiczówna wzniosła w Zagórzu murowany dworek nazwany „Wyraj”. Mieszkała w nim w latach 1919–1921. W tym czasie powstały tu m.in. powieści „Lato leśnych ludzi” (1920) oraz „Gniazdo Białozora”. Pobyt pisarki w Zagórzu naznaczony został dramatycznym wydarzeniem – napadem rabunkowym, w trakcie którego została skrępowana, zakneblowana i postrzelona; kula przeszyła policzek i wyszła uchem. Długotrwałe leczenie i ciężkie powikłania (m.in. wąglik i róża) sprawiły, że jej życie było zagrożone. Zdarzenie to zniechęciło ją do Zagórza i po wojnie bolszewickiej powróciła do Hruszowej. W Zagórzu pojawiła się ponownie jedynie w 1941 roku, odwiedzając Kazimierę Chrzanowską i jej córkę Halinę Królikowską.
W 1939 roku dworek został zakupiony przez Koło Przyjaciół Instytutu Higieny Psychicznej z przeznaczeniem na sanatorium dla chorych na nerwice.
Po II wojnie światowej obiekt funkcjonował w strukturach leczniczych związanych z opieką psychiatryczną. W sąsiedztwie dworku działał ośrodek neuropsychiatrii, z którym związany był prof. Kazimierz Dąbrowski – twórca i dyrektor sanatorium. W pobliżu dworku znajdował się jego kamienny pawilon zwany „Zameczkiem”, pełniący funkcję miejsca pracy naukowej.
W kolejnych dekadach stan techniczny dworu stopniowo się pogarszał. Jeszcze w latach 70. XX wieku budynek znajdował się w stanie ruiny: całkowicie zniszczona była więźba dachowa, uszkodzony szczyt od strony północnej oraz weranda. W 1977 roku przeprowadzono kompleksowy remont obiektu. Obecnie dwór jest w dobrym stanie.
Dworek „Wyraj” wzniesiono w latach 1919–1920. Budynek posiada ściany z cegły ceramicznej pełnej, otynkowane tynkiem cementowo-wapiennym. Stropy wykonano w technologii ceramicznej typu Kleina. Dach ma konstrukcję drewnianą, mansardową, jętkową, dwustolcową i kryty jest dachówką ceramiczną karpiówką układaną w koronkę.
Rzut budynku jest prostokątny, trójtraktowy, z hallem i klatką schodową w trakcie środkowym od strony północnej. Bryła jest parterowa z użytkowym poddaszem pod mansardowym dachem, urozmaiconym szczytowymi wystawkami. Od strony północnej elewację poprzedza kolumnowy ganek z tarasem, natomiast od południa dobudowany jest prostokątny aneks, pierwotnie pełniący funkcję werandy, obecnie zwieńczony tarasem z kutą balustradą.
Elewacja północna jest trójosiowa i symetryczna, z wejściem na osi środkowej. Elewacja południowa jest czteroosiowa, również symetryczna, z wyraźnie zaznaczonym aneksem. Elewacje wschodnia i zachodnia mają układ asymetryczny.
Tzw. „Zameczek” powstał w okresie rozbudowy zespołu sanatoryjnego w Zagórzu po zakupie majątku w 1939 r. przez Koło Przyjaciół Instytutu Higieny Psychicznej kierowane przez prof. Kazimierza Dąbrowskiego. Obiekt wzniesiono jako Dom Pracy Twórczej dla pracowników Instytutu Higieny Psychicznej. Ze względu na malowniczą, nieregularną architekturę budynek zyskał nazwę „Zameczek”. Budowę przerwał wybuch II wojny światowej, jednak prace były kontynuowane w okresie okupacji metodą gospodarczą. Po wojnie obiekt funkcjonował jako część ośrodka szkoleniowo-leczniczego, a następnie placówki rehabilitacyjnej i neuropsychiatrycznej dla dzieci i młodzieży. „Zameczek” jest budynkiem murowanym, wykonanym z cegły ceramicznej pełnej, licowanej kamieniem polnym oraz cegłą wapienno-piaskową. Obiekt jest podpiwniczony, trzykondygnacyjny, z użytkowym poddaszem i drewnianą konstrukcją dachu wielospadowego. Charakterystycznym elementem bryły jest cylindryczna wieża od strony północno-wschodniej, mieszcząca klatkę schodową i nakryta wielobocznym dachem namiotowym. Budynek założono na planie zbliżonym do prostokąta, w układzie trójtraktowym. Od strony zachodniej elewację poprzedza arkadowy, trójprzęsłowy podcień. Elewacje cechuje zróżnicowana faktura materiałowa, łącząca kamień polny, cegłę ceramiczną i silikatową oraz detal architektoniczny w postaci arkad, boniowanych obramień i półkolistych płycin nad oknami.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza. Powiat otwocki, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska
Data publikacji artykułu: