Historia dworu w Karwaczu
Karwacz należy do większych i istotniejszych osad rozlokowanych na ziemi przasnyskiej. Jest także jedną z najstarszych miejscowości. Po raz pierwszy jest wzmiankowany w 1377 roku jako własność rycerska. Karwacz wraz z Sątrzaską miały wejść w skład nowo powstałej parafii Płoniawy. Z tego względu rozpoczęły się liczne spory pomiędzy plebanami Przasnysza i Płoniaw o pobór dziesięcin z tych wsi, które ciągnęły się aż do 1824 roku. Najstarszym znanym ze źródeł właścicielem Karwacza był Niełaskarz, sędzia ziemski makowski.
W 1427 roku wdowa po Niełaskarzu Małgorzata wraz z synami Wojciechem, Janem i Pawłem oraz córkami toczyła w Ciechanowie spór z Mikołajem Wężem, podkomorzym wyszogrodzkim, dziedzicem Dobrzankowa i Bogatego o staw rybny i młyn wodny na rzece Oględzie (wcześniejsza nazwa rzeki Morawki). W 1471 roku na Uniwersytecie Krakowskim odnotowano Mikołaja syna Pawła z Karwacza. W 1567 roku majątek był własnością Piotra Karwackiego. Posiadał on 2,5 włóki ziemi.
W drugiej połowie XVII wieku dobra stanowiły własność rodziny Szydłowskich herbu Lubicz z Szydłowa. Dziedzicem na Karwaczu tytułował się Wiktor Szydłowski (ok. 1620-?), cześnik ciechanowski. Ze swoją żoną Dorotą z Chądzyńskich miał syna Pawła (ok. 1650–przed 1700), który był miecznikiem ciechanowskim. Paweł był poślubiony dwukrotnie. Ze swoją pierwszą żoną Teresą Wodzińską z Wierzbna herbu Jastrzębiec (ok. 1660–1735) nie doczekał się potomstwa. Jego drugą żoną została Zofia Zielińska z Zielonej herbu Świnka (ok. 1660-?). Małżeństwo doczekało się córki Konstancji (ok. 1680-?) oraz syna Jakuba Antoniego (ok. 1685–1734). Majątek po ojcu odziedziczył Jakub, który został w 1714 roku cześnikiem ciechanowskim, a później chorążym ciechanowskim i marszałkiem sejmików ciechanowskich w latach 1712–1718. Powiększył on swój majątek o sąsiednie Zawadki. Jakub był żonaty dwukrotnie. Jego pierwszą wybranką była Eleonora Konstancja Müller. Z drugą żoną, Antoniną Podolską herbu Junosza, doczekał się dwóch synów i dwóch córek: Teodora Kajetana, Bonifacego, Marianny i Joanny. Teodor był stolnikiem płockim, a w 1750 roku został posłem z ziemi zakroczymskiej. Na tym sejmie poznał bliżej młodego stolnika litewskiego, późniejszego króla Polski Stanisława Poniatowskiego (1732–1798). Dzięki tej znajomości Szydłowski z czasem zyskał wiele urzędów. Córka Teodora, Elżbieta (1748–1810), została kochanką króla Stanisława. Oficjalnie wyszła za mąż za generała Jana Jerzego Grabowskiego z Grabówki herbu Oksza (ok. 1730–1789). Według XVIII-wiecznych plotek Elżbieta po śmierci Jana została morganatyczną żoną króla Poniatowskiego. Nie ma na to jednak potwierdzeń źródłowych.
Od 1743 roku majątkiem Karwacz zarządzał Bonifacy Szydłowski, brat Teodora, który powiększył swoje dobra o kolejną wieś – Sierakowo. Około 1770 roku córka Bonifacego, Joanna wyszła za mąż za Waleriana Lasockiego z Lasocina herbu Dołęga (ok. 1744–1814). Małżeństwo doczekało się dwóch synów: Józefa Gabriela (1779–1854) i Ezechiela Leona (1783–1867). W I połowie XIX wieku Karwacz odziedziczył Józef. W 1811 roku notowano tu szkołę parafialną. W 1827 roku w miejscowości znajdowały się 32 domy, a liczba mieszkańców wynosiła 222 osoby. Kolejnym właścicielem Karwacza został Marceli Antoni Paweł Lasocki (1820–1895), syn Józefa i Teresy Langowskiej (ok. 1787–1880). Po Marcelim majątek objęła jego córka Zofia Mieczysława (1869–1931), która wyszła za mąż za Stefana Adama Wodzińskiego herbu Jastrzębiec (1865–1941).
To właśnie Stefan Wodziński w 1915 roku zlecił zaprojektowanie i budowę nowej siedziby architektowi Zygmuntowi Solackiemu, który oddał budynek do użytku w 1916 roku. W 1932 roku Stefan Wodziński przekazał cały majątek córce Marii (1902–1948) oraz jej mężowi Stanisławowi Lasockiemu z Lasocina herbu Dołęga (1895–1954), który był jej dalekim kuzynem. To oni byli ostatnimi przedwojennymi właścicielami Karwacza.
Wybuch II wojny światowej doprowadził do usunięcia Lasockich z majątku. Rodzina uciekła do Warszawy, lecz Stanisław został we dworze. Został on aresztowany przez Niemców i wywieziony w nieznanym kierunku. W czasie okupacji w dworze początkowo stacjonowała niemiecka żandarmeria. Następnie majątek przejęto na potrzeby nadprezydenta i gauleitera Prus Wschodnich Ericha Kocha (1896–1986), na miejscu zaś ustanowiono niemieckiego zarządcę komisarycznego, który nadzorował funkcjonowanie folwarku.
Po II wojnie światowej majątek rozparcelowano między miejscowych rolników, a dwór wraz z parkiem przeszedł w posiadanie Państwowego Funduszu Ziemi. W pierwszym okresie mieścił się w nim Urząd Gminy oraz Posterunek Milicji, a do 1979 roku funkcjonowała tu szkoła podstawowa. W 1980 roku dwór zaadaptowano na przedszkole, Koło Gospodyń Wiejskich oraz placówkę Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, przeznaczając również część pomieszczeń na mieszkania dla dwóch rodzin. Później dwór opustoszał i zaczął popadać w ruinę.
W 2005 roku właścicielami dworu oraz północno-zachodniej części parku zostali Krzysztof i Małgorzata Krajewscy. Dwór został pieczołowicie wyremontowany i zaadaptowany na cele restauracyjno-hotelowe, które pełni do dziś.
Dwór w Karwaczu, zbudowany w 1916 roku według projektu Zygmunta Solackiego dla Stefana Wodzińskiego, stanowi przykład siedziby średnio zamożnej rodziny ziemiańskiej. Prezentuje styl postklasycystyczny z naleciałościami eklektycznymi, wzorowany na XVIII-wiecznych dworach drobnej szlachty. Zastosowanie ponadczasowych form klasycystycznych – obecnych w polskiej architekturze rezydencjonalnej jeszcze w okresie międzywojennym – sprawia, że obiekt wizualnie sprawia wrażenie, jakby mógł powstać już na początku XIX wieku, w okresie największej świetności klasycyzmu. Jest murowany z cegły na zaprawie wapiennej, otynkowany, częściowo płytko podpiwniczony od strony wschodniej. Wzniesiono go jako parterowy z piętrową częścią środkową, obustronnie zryzalitowaną i zwieńczoną trójkątnym szczytem dwuspadowego dachu. Korpus główny nakryto niskim dachem czterospadowym, krytym pierwotnie w połowie eternitem falistym i układaną w romby blachą ocynkowaną (z zastosowaniem połaci trójpołaciowych, lukarn oraz kominów w jednej linii kalenicy). Od strony północnej do budynku przylega parterowa, nakryta dachem naczółkowym przybudówka (oficyna na planie kwadratu, znacznie cofnięta w stosunku do elewacji frontowej).
Wnętrze kryje stropy drewniane belkowe, otynkowane na trzcinie sufity oraz więźbę krokwiowo-jętkową. Układ pomieszczeń jest dwutraktowy, symetryczny i amfiladowy, z nieprzelotową sienią i jednobiegowymi drewnianymi schodami w hallu. Siedmioosiowa elewacja zachodnia (frontowa) ma w centrum podwójne, dwuskrzydłowe, sześciopolowe drzwi płycinowe flankowane oknami z półkoliście zakończonymi lufcikami oraz pseudopilastry niosące gzyms okalający. Na piętrze znajduje się balkon z drewnianym podestem na żeliwnych wspornikach i z żeliwną balustradą, ujęty w pseudopilastry podtrzymujące gzyms koronujący i trójkątny szczyt z tympanonem, w którym mieści się zamurowany oculus. Drugie wejście, ogrodowe, znajduje się w elewacji wschodniej.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza. Powiaty makowski, ostrołęcki i przasnyski, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska, Iwona Olkowska
Data publikacji artykułu:






Sklep
Ogłoszenia



