Dwór w Kuflewie

Kuflew to dawna wieś szlachecka, której początki sięgają XV wieku. Pierwotnie nosiła nazwę Stok i była wzmiankowana w 1428 roku jako część dóbr Jasieńczyków. Później przeszła na własność Michała Oborskiego herbu Roch (Pierzchała), a następnie jego synów: Marcina, Jana, Wiktoryna i Wernera. W 1521 roku wieś została podniesiona do rangi miasta i przyjęła nową nazwę – Kuflew. Przez kolejne stulecia majątek pozostawał w rękach rodziny Oborskich. Anna z Oborskich wyszła za mąż za Marcina Leśniowolskiego herbu Pierzchała Roch (zm. 1593), kasztelana podlaskiego i posła Rzeczypospolitej do Szwecji. Ich synowie, Piotr i Marcin, byli właścicielami części Mińska Mazowieckiego.

W XVIII wieku właścicielami Kuflewa zostali Skarbowie. W 1784 roku właścicielem Kuflewa został podskarbi wielki litewski Michał Ogiński, który sprzedał dobra warszawskiemu bankierowi i kupcowi Janowi Meysnerowi (Meisnerowi). Ten z kolei 12 czerwca 1793 roku odsprzedał je Melchiorowi Korzbokowi Łąckiemu, rotmistrzowi kawalerii narodowej. W tym czasie dobra Kuflew obejmowały następujące wsie i folwarki: Liwiec, Sokolnik, Rumszczyzna, Mała Wieś, Kołacz, Huta Rafałowska, Guzów, Trojanów, Rudka, Gozdziec, Grodzisk, Wola Paprotnia, Barania Rudka, Jeziorko, Topór, Skroda Dolna, Skroda Górna i Kuźnia. Po jego śmierci w 1831 roku majątek objęli jego synowie  Wincenty Antoni i Jan Nepomucen Łąccy. Po bezpotomnej śmierci Jana Nepomucena dobra przeszły na własność Wincentego Antoniego.

Gospodarka Wincentego opierała się w głównej mierze na uprawie zbóż. Majątek nie należał do najprężniej działających. Dodatkowym wstrząsem dla dóbr było powstanie listopadowe oraz ogrom zniszczeń pozostałych po działaniach zbrojnych w 1831 roku. Wincenty został zmuszony do ubiegania się w Radzie Stanu Królestwa Polskiego o zwolnienie z podatków i innych ciężarów publicznych. Dobra Kuflew doświadczyły również klęski żywiołowej w postaci gradobicia, które miało miejsce w 1825 roku we wsiach Kuflew, Trojanów i Guzów. Straty poniesione z tego tytułu skutkowały przyznaniem dla włościan oraz dóbr Kuflew rocznych i półrocznych zwolnień z płacenia podatków do skarbu Królestwa.

Majątek Kuflew nie radził sobie zbyt dobrze finansowo. Wincenty Łącki był właścicielem kilku dóbr, a widocznie Kuflew nie był jego oczkiem w głowie. Z tego względu majątek uległ zadłużeniu, co w końcu doprowadziło do zajęcia hipoteki przez komornika i próby licytacji dóbr w 1843 roku w celu spłacenia wierzyciela, Jana hrabiego Łabińskiego. Zanim do tego doszło, majątek został wydzierżawiony na cztery lata Franciszkowi Piołunowskiemu. Licytacja, z powodu tej dzierżawy, została opóźniona o rok i odbyła się w 1844 roku. Przystąpiła do niej córka Wincentego Antoniego Łąckiego – Weronika Jadwiga, wówczas 21-letnia, która pod warunkiem dokonania wpłaty do Banku Polskiego postąpionego szacunku nabyła na własność majątek Kuflew. 

W 1842 roku Weronika zawarła związek małżeński z Bronisławem Dąbrowskim, synem gen. Henryka Dąbrowskiego, a majątek w Kuflewie stał się ich dobrem wspólnym. W 1846 roku dobra kuflewskie zostały w ekspresowym trybie skonfiskowane przez władze carskie po nieudanej próbie powstania, którego organizatorem był Bronisław Dąbrowski. Już 28 lutego sąd wojenny, bez udziału oskarżonych, skazał go na śmierć i ogłosił konfiskatę majątku. Dzięki interwencji żony Weroniki Dąbrowski zdołał uciec do Księstwa Poznańskiego, gdzie uniknął wykonania wyroku i dożył 1880 roku w Winnogórze.

Od tego czasu majątek Kuflew przeszedł pod zarząd Komisji Rządowej Królestwa Polskiego, co przyspieszyło proces uwłaszczeń we wsiach należących do dóbr. Niespłacone długi Dąbrowskich obciążyły hipotekę na kwotę ponad 68 tys. złp, którą ostatecznie zamieniono na pożyczkę Towarzystwa Kredytowo-Ziemskiego. Dobra wydzierżawiono następnie Romualdowi Lisickiemu.

Po konfiskacie dóbr kuflewskich w 1846 roku Weronika Dąbrowska przez lata zabiegała o ich odzyskanie. Wokół tych starań narosły legendy. Jedna z nich głosi, że hrabina miała oczarować cara podczas balu w Petersburgu i w ten sposób wyprosić zwrot majątku. Rzeczywistość była jednak inna. Sprawa trafiła do Rady Stanu Królestwa Polskiego w 1862 roku, a rozpatrywał ją m.in. Leopold Łącki, daleki krewny Weroniki. W swoim podaniu powołała się ona na artykuł 74 kodeksu karnego z 1846 roku, który zwalniał żonę z odpowiedzialności za winy męża. Na tej podstawie car Aleksander II wydał 19 (31) marca 1863 roku ukaz cofający konfiskatę i przywracający Weronice Dąbrowskiej prawa do majątku. W dowód wdzięczności ufundowała ona w parku dworskim pomnik św. Antoniego – patrona rzeczy odzyskanych.

Gdy w 1863 roku Weronika Dąbrowska odzyskała Kuflew, majątek nie przypominał już tego sprzed konfiskaty. Powstanie styczniowe oraz carskie reformy uwłaszczeniowe z 2 marca 1864 roku odebrały mu blisko 4,5 tys. ha ziemi, w tym grunty w wielu wsiach. Największe zmiany dotknęły sam Kuflew – w wyniku podziałów powstały nowe osady: Huta Kuflewska, Podskwarne i Podciernie. Podstawą gospodarki stała się eksploatacja lasów – w Wymyśle powstał tartak, który działał aż do II wojny światowej. Weronika, obciążona koniecznością spłaty dawnych długów wraz z odsetkami, zaciągnęła pożyczkę w Towarzystwie Kredytowo-Ziemskim. To właśnie jego zalecenia wymusiły wprowadzenie racjonalnej gospodarki leśnej i planów naprawczych.

Przełomowym momentem dla regionu była budowa kolei warszawsko-terespolskiej. W 1865 roku Weronika sprzedała Towarzystwu Drogi Żelaznej 16 mórg ziemi, na których rok później powstał dworzec w Mrozach wraz z infrastrukturą kolejową. Dzięki temu miejscowość szybko się rozwijała, a znaczenie Kuflewa malało. Weronika zarządzała majątkiem do swojej śmierci 20 sierpnia 1897 roku. Nie pozostawiła potomstwa, a zadłużony majątek rok później przeszedł na własność księcia Stanisława Lubomirskiego. Wbrew obiegowym opiniom nie odziedziczył go bratanek Antoni Łącki.

Gdy w 1898 roku majątek Kuflew przeszedł w ręce księcia Stanisława Lubomirskiego, był on dla niego przede wszystkim przedsięwzięciem gospodarczym. Epizod kuflewski w jego życiu trwał krótko. Najbardziej trwałym śladem jego obecności w regionie jest sanatorium w Rudce, ufundowane przez Warszawskie Towarzystwo Higieniczne. Lubomirski przekazał w 1903 roku 20 mórg ziemi pod jego budowę. Pierwsze skrzydło otwarto już w 1908 roku, a placówka szybko zyskała renomę, przyciągając zarówno chorych na gruźlicę, jak i letników szukających wypoczynku poza Warszawą. Od tego czasu Mrozy i okolice zaczęto utożsamiać z letniskiem.

Własność ziemska w Kuflewie przeszła z rąk księcia Stanisława Lubomirskiego na Michała Szweycera (1843–1919) w listopadzie 1906 roku. Ród ten, znany już wcześniej z posiadłości w Rzeczycy i na ziemi łaskiej, był ostatnim wielkim właścicielem dóbr kuflewskich. Michał Szweycer w sąsiedztwie dworu wybudował gorzelnię, znaną w regionie do II wojny światowej. Zajmował się także wyrębem lasów, produkcją drewna oraz wydobyciem i sprzedażą żwiru. Pod koniec życia, w 1917 roku, sprzedał Dwór w Kuflewie, elewacja frontowa, ok. 1935 r., Ewidencja parkowa, domena publiczna majątek swojemu synowi Bronisławowi za 2,46 mln marek – kwotę obejmującą głównie pożyczki i długi hipoteczne. Po jego śmierci w 1919 roku pomiędzy braćmi dokonano podziału majątku: Bronisław przejął Kuflew, a Janusz i Michał – Rzeczycę i ziemię łaską.

Bronisław Szweycer (1880–?) od lat zmagał się z problemami finansowymi. Urząd Skarbowy w Mińsku określał go nawet jako „najodporniejszego płatnika podatków”. W 1919 roku jego robotnicy zbuntowali się przeciw opóźnieniom w wypłatach – ponoć właściciel częściej regulował należności trunkiem z gorzelni niż gotówką. Protesty szybko nabrały charakteru społecznego, co wpisywało się w nastroje powojennej Polski. Kłopoty pogłębiły wojna polsko bolszewicka i obowiązkowe kontyngenty, a wkrótce także reforma rolna z 1920 roku. Ostatecznie część dóbr przeznaczono na parcelację. W latach 20. i 30. sprzedano kolejne folwarki i ziemie, m.in. na rzecz sanatorium w Rudce. Kryzys gospodarczy tylko pogłębił problemy finansowe Bronisława. Prasa donosiła o kolejnych licytacjach – nie tylko ziemi, lecz także majątku ruchomego. Symbolicznym znakiem upadku rodu była zaplanowana na 1934 rok licytacja fortepianu z dworu kuflewskiego.

Ostateczny kres dóbr kuflewskich przyniosła II wojna światowa. We wrześniu 1939 roku majątek zajęli Niemcy, organizując w okolicy dwa obozy pracy dla ludności żydowskiej: w Mrozach (przy stacji kolejowej) oraz w Jeziórku (do robót rolnych i melioracyjnych). W 1940 roku Bronisław Szweycer został zmuszony do opuszczenia majątku. Zmarł w Warszawie w 1953 roku i spoczywa na Powązkach.