Przejdź do głównej treści

Historia dworu w Waliskach

Waliska to dawna wieś szlachecka, której początki sięgają co najmniej XV wieku. Była gniazdem rodowym znanej w ziemi czerskiej i poza jej granicami rodziny Walickich herbu Łada. Pierwsza źródłowa wzmianka o miejscowości pochodzi z 1436 roku, kiedy to książęta mazowieccy Jan Starszy i Bolesław IV nadali 20 włók ziemi (czyli 4 włóki chełmińskie) w rejonie zwanym Waliska czterem braciom: Andrzejowi, Michałowi, Maciejowi i Mikołajowi, dziedzicom na Koponie (obecnie Kopana koło Grójca). Każdy z braci otrzymał po 5 włók ziemi; Maciej dostał dodatkowo 5 włók położonych przy drodze z Latowicza do Liwa, z obowiązkiem płacenia czynszu w wysokości 12 groszy. Niedługo później we wsi założono folwark i wzniesiono pierwszy dwór. Nie wiadomo jednak, który z braci osiadł w Waliskach, stając się protoplastą rodu Walickich.

W 1515 roku biskup Jan Lubrański herbu Godziemba (1456–1520) wydał akt erekcyjny parafii Stok (dzisiejszy Kuflew), uposażając ją m.in. dziesięciną ze wsi Waliska. W 1581 roku w aktach oficjalatu warszawskiego odnotowano umowę między proboszczem parafii kuflewskiej ks. Kossowskim a dziedzicami Walisk – Stanisławem Bambalerem i Wacławem Waliskim (Walickim) – dotyczącą należnej dziesięciny.

Rodzina Walickich pozostawała w posiadaniu dóbr do drugiej połowy XVIII wieku, choć coraz bardziej angażowała się w życie ziemi grójeckiej i tam przenosiła swoją główną siedzibę. Ostatecznie około 1775 roku Waliccy opuścili Waliska. W tym czasie Bazyli Walicki (1728–1802), poślubiwszy Rozalię Nieborską herbu Lubicz (ok. 1720–?), córkę kasztelana płockiego Michała (1680–1746) i Teresy z Kickich (1690–1774), nabył od rodziny Zwierzchowskich dobra Mała Wieś koło Belska pod Grójcem. Za środki własne i posag żony wzniósł tam okazały magnacki pałac według projektu Hilarego Szpilowskiego.

Po Walickich właścicielami Walisk stali się Rembielińscy. Folwark i dwór są zaznaczone na austriackiej mapie topograficznej West Gallicien z 1804 roku. W 1871 roku folwark wraz z młynem Osmolanka obejmował 945 mórg ziemi. W drugiej połowie XIX wieku majątek należał do Wincentego Bortkowicza, który przekazał go córce Anieli, żonie Józefa Rapcewicza. Po śmierci Rapcewicza Aniela wyszła ponownie za mąż za Jana Ignacego Kawałowskiego. Pod koniec XIX wieku, w wyniku mariażu rodzinnego, właścicielem Walisk został Ludwik Józef Cezary Wiszniewski z Litwy, a wraz z nim jego żona Stefania Aniela z Kawałowskich Wiszniewska.

Po śmierci Ludwika dobra pozostały w rękach wdowy, a w 1923 roku wydzielono z nich kolonię Blewiązki, którą nabyli: Andrzej Świderski, Walenty i Helena Gałązka oraz Julianna Kopańska. Trzy lata później, w 1926 roku, majątek liczył 240 ha. Ostatnimi właścicielami Walisk była córka Ludwika – Maria Benedykta z Wiszniewskich Świątkowska – wraz z mężem Wacławem Świątkowskim. W ich rękach majątek znajdował się jedynie przez kilka miesięcy, do czasu reformy rolnej w 1944 roku.

Historia po 1945 roku

Na mocy Dekretu PKWN o reformie rolnej z 1944 roku dwór został przejęty przez państwo i zaadaptowany na potrzeby szkoły podstawowej. W czasie funkcjonowania placówki dokonano daleko idącej przebudowy: rozebrano wschodnie, piętrowe skrzydło drewniane, a zachodnie nadbudowano o jedno piętro. Całkowitej zmianie uległa także elewacja – zlikwidowano charakterystyczny ganek.

W kolejnych latach budynek przeszedł w ręce prywatne. W ostatnim czasie obecny właściciel przeprowadził gruntowną odbudowę, nadając mu nową formę architektoniczną.

Architektura

Pierwszy dwór w Waliskach wznieśli Waliccy w XVII wieku, prawdopodobnie w miejscu wcześniejszej budowli z końca XV stulecia. Na fundamentach tej rezydencji powstał na początku XIX wieku nowy dwór, który przetrwał – częściowo – do naszych czasów.

Pod koniec XIX wieku właściciel majątku Ludwik Józef Cezary Wiszniewski dokonał istotnej przebudowy. Dwór był wówczas murowany, podpiwniczony, parterowy, z dwoma poprzecznymi skrzydłami bocznymi. Najprawdopodobniej z jego inicjatywy dobudowano także wschodnie, piętrowe skrzydło drewniane. Całość nakryta była dachami dwuspadowymi. Od frontu znajdował się efektowny ganek wsparty na czterech kolumnach, z dwuspadowym daszkiem i trójkątnym szczytem.

Po licznych przebudowach i rekonstrukcji przeprowadzonej w XXI wieku dwór zachował część historycznych elementów. Obecnie jest budowlą całkowicie murowaną, złożoną z dwóch brył: parterowej (część wschodnia) i piętrowej (część zachodnia), nad którą znajduje się użytkowe poddasze. Elewacja frontowa liczy siedem osi, a wraz z piętrowym skrzydłem – dziewięć. Budynek przykryty jest dachem gontowym: trójspadowym nad częścią parterową i czterospadowym nad piętrową. W połaci dachowej nad częścią parterową znajdują się facjatki. Front zdobi ganek z dwiema parami kolumn dźwigających daszek z trójkątnym szczytem.

Dwór wzniesiono na oryginalnych fundamentach i piwnicach sprzed kilkuset lat. Szczególnie imponujące są piwnice pod częścią piętrową – wykonane z ociosanego kamienia, stanowią one czytelne świadectwo siedemnastowiecznego rodowodu tego miejsca.

Źródła wiedzy

Fragment z przewodnika Dwory i pałace Mazowsza: powiat miński, Nina Herzberg-Zielezińska, 2026

Data publikacji artykułu:

15 lipiec 2026
Dwór w Waliskach
Dwór w Waliskach, 1997 r.
Źródło: Iza Dąbrowska, Karta biała, www.zabytek.pl, domena publiczna
Dwór w Waliskach
Dwór w Waliskach, 1997 r.
Źródło: Iza Dąbrowska, Karta biała, www.zabytek.pl, domena publiczna
Dwór w Waliskach
Dwór w Waliskach, 1979 r.
Źródło: Jadwiga Sokalska, Ewidencja parkowa, www.zabytek.pl, domena publiczna
Dwór w Waliskach
Dwór w Waliskach, 2007 r.
Autor: Piotr Libicki
Dwór w Waliskach
Dwór w Waliskach, 2015 r.
Autor: Paweł Ajdacki
Dwór w Waliskach
Dwór w Waliskach, 2015 r.
Autor: Paweł Ajdacki