Przejdź do głównej treści

Pałac w Brąchnówku

pałac w Brąchnówku

Źródło: Portal informacyjny Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, 2026 r.

Informacje ogólne
Rodzaj obiektu:
Pałac
Numer rejestru zabytków:
A/670
Data wpisu do rejestru:
17 kwiecień 1936
Stan zachowania:
Odrestaurowany
Zastosowanie:
Przekazany w kwietniu 2026 r. przez Gminę Chełmża na rzecz Samorządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego w celu utworzenia regionalnego Centrum Aktywności Obywatelskiej.

Historia pałacu w Brąchnówku

Początki udokumentowanej historii Brąchnówka (występującego w dawnych źródłach krzyżackich m.in. jako Frankenaw, Frankenau Klein, Franckenaw, a w XVI wieku jako Branknowo) sięgają lat 1423–1424. Miejscowość została wówczas wymieniona jako własność i majątek rycerski w prokuratorstwie bierzgłowskim. W czasach zakonu krzyżackiego dobra te, nadane na prawie chełmińskim, składały się z dwóch 8-łanowych folwarków, na których rycerze Canko i Stefan pełnili służbę w lekkiej zbroi. W 1428 roku Hartwig Huttfeld sprzedał majątek za 250 grzywien braciom Hansowi i Mikołajowi z Czarża, lecz rok później odkupił go z powrotem. Po II pokoju toruńskim w 1466 roku dobra rozparcelowano pomiędzy kilku właścicieli, a w 1570 roku jako współwłaścicieli szlacheckich notowano tu m.in. Macieja Derpowskiego, Jakuba, Bartłomieja i Pawła Leskich oraz Katarzynę Armarzewą z Torunia. We wsi funkcjonowały wówczas karczma oraz młyn.

W okresie nowożytnym majątek często zmieniał właścicieli. Od 1767 roku współwłaścicielami byli Józef i Ignacy Załuskowscy (wymieniani też w 1782 r.). W 1788 roku dobra przejął Polikarp Ludwik von Colbe (wzmiankowany też w 1821 r.), w 1801 roku Karol Piniński, w 1820 roku Katarzyna Elżbieta von Colbe, w 1829 roku Julianna Krystyna König, w 1838 roku Fryderyk von den Lanken, a w 1842 roku Karol Juliusz August Layer. W połowie XIX wieku majątek przeszedł w ręce polskiej rodziny Łaszewskich – od 1852 roku gospodarował tu Julian August Łaszewski, wybitny patriota i dwukrotny poseł do sejmu pruskiego, w którym odważnie występował w obronie uciemiężonej ludności polskiej.

Przełomowym momentem w dziejach wsi był 16 maja 1862 roku, kiedy majątek drogą kupna nabył wybitny polski prawnik, działacz narodowy i niepodległościowy Emil Schedlin-Czarliński (1833–1913) herbu własnego (Czarliński vel Sowa). Emil był postacią pomnikową dla regionu: za udział w powstaniu styczniowym w 1864 roku został skazany przez władze pruskie na pół roku więzienia w Moabicie (w tym czasie dobrami zarządzał komisarz). Później zasiadał jako poseł Koła Polskiego w pruskim Landtagu (1867–1870, 1873–1879) oraz w Reichstagu Związku Północnoniemieckiego (1867–1871), konsekwentnie głosując przeciwko pruskiej konstytucji i wcielaniu ziem polskich do struktur niemieckich. Był również współorganizatorem wielkich katolickich wieców narodowych w Toruniu i Poznaniu. Emil w 1866 roku wzniósł w Brąchnówku okazały neoklasycystyczny pałac, który zastąpił dotychczasowy drewniany dwór Łaszewskich. Ożeniony z Hortensją Donimirską z Buchwałdu herbu Brochwicz, wychował w nim ośmioro dzieci. Pod jego rządami folwark rozkwitł – w 1885 roku liczył 1676 mórg (w tym 1652 m. ziemi ornej), znajdowało się tu 9 domów zamieszkanych przez 168 mieszkańców (w tym 163 katolików). Dwór słynął wówczas z doskonałej i bogatej biblioteki, w której przez pewien czas gościł, pracował i opiekował się zbiorami wybitny mazurski historyk Wojciech Kętrzyński, wieloletni dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie.

W sierpniu 1908 roku dobra przejął syn Emila, Wincenty Czarliński (1877–1929). Za jego czasów, około 1910 roku, dokonano modernizacji i przebudowy pałacu. Wincenty, podobnie jak jego bracia, zmarł bezdzietnie, w związku z czym w czerwcu 1929 roku kolejnym dziedzicem Brąchnówka został jego kuzyn – Leon Marian (III) Schedlin-Czarliński (w źródłach lokalnych nazywany także Leszkiem). Leon, żonaty z Zofią Donimirską herbu Brochwicz (z którą miał córki Jadwigę i Marię oraz urodzonego w 1929 r. syna Jana), był ostatnim przedwojennym właścicielem Brąchnówka. W 1930 roku z powodu wysokiego zadłużenia rozpoczęła się przymusowa i częściowa parcelacja majątku, w wyniku której przy pałacu pozostał okrojony obszar 186,57 ha (w tym 180 ha użytków rolnych, park, wody, drogi oraz 1,25 ha sadu). W 1930 roku wieś liczyła 176 mieszkańców. Przedstawiciele rodziny Czarlińskich byli w tym czasie wpływowymi udziałowcami i członkami rady nadzorczej Cukrowni Chełmża. Pokój i rozwój majątku przerwała II wojna światowa. Jesienią 1939 roku Leon Czarliński został aresztowany przez hitlerowców, osadzony w Forcie VII w Toruniu, a następnie 24 listopada 1939 roku rozstrzelany w masowych egzekucjach w Lasach Barbarki. Jego żonę Zofię wraz z dziećmi Niemcy brutalnie wyrzucili z domu, skazując na wojenną tułaczkę.

Podczas okupacji w latach 1939–1945 pałacem i całym majątkiem zarządzał niemiecki administrator nazwiskiem Wanderling, a produkcja rolna była całkowicie podporządkowana potrzebom Wehrmachtu.

Historia po 1945 roku

W 1945 roku majątek Czarlińskich został znacjonalizowany i przejęty przez Skarb Państwa, a ziemie ostatecznie rozparcelowano. W latach 1945–1948 w pałacu zlokalizowano szkołę rolniczą. Od 1948 roku został zasiedlony przez rodziny bezrolnych chłopów oraz lokalnych parcelantów.

W latach 70. XX wieku pałac przeszedł pod zarząd oświatowy i uruchomiono w nim państwową szkołę podstawową. Dzięki pełnieniu funkcji użyteczności publicznej budynek uniknął dewastacji. W 1994 roku pałac przeszedł gruntowną renowację, stając się własnością Gminy Chełmża. Przez kolejne dekady na parterze funkcjonowała szkoła prowadzona przez Wiejskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Edukacja i Przyszłość”, a na piętrze ulokowano pomieszczenia biurowe m.in. Centrum Inicjatyw Kulturalnych Gminy Chełmża, Fundacji „Ziemia Gotyku” Lokalna Grupa Działania oraz Stowarzyszenia Inicjatyw Niemożliwych „Motyka”.

W kwietniu 2026 roku Marszałek województwa Piotr Całbecki oraz wójt gminy Chełmża Bartosz Szprenglewski podpisali oficjalny list intencyjny, na mocy którego Gmina Chełmża nieodpłatnie przekazuje cały zespół pałacowo-parkowy Samorządowi Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Zespół Kujawsko-Pomorskiego Centrum Dziedzictwa, pod kierownictwem dr. Marka Rubnikowicza, przygotował koncepcję i finansowanie na generalny remont oraz utworzenie w pałacu muzealno-kulturalnego Centrum Aktywności Obywatelskiej. Ma tam powstać nowoczesna placówka i muzeum dwudziestolecia międzywojennego, promujące dynamiczny rozwój Pomorza Nadwiślańskiego oraz tożsamość regionalną.

Architektura

Pałac w Brąchnówku to obiekt eklektyczny o wyraźnych, dominujących cechach klasycystycznych (w literaturze określany także jako neoklasycystyczny lub pałac w typie willi). Jest to budynek piętrowy, wzniesiony na regularnym planie kwadratu, w całości podpiwniczony i nakryty dachem czterospadowym.

Elewacje zewnętrzne zdobi skromny detal architektoniczny w postaci boniowania. Duże okna parteru zostały ujęte dekoracyjnymi pilastrami i zamknięte ozdobnymi gzymsami, natomiast mniejsze okna mezzaninu (półpiętra) podzielono płycinami. W fasadzie frontowej (przed wejściem głównym) przebiega szeroki podjazd, nad którym wznosi się reprezentacyjny balkon wsparty na czterech masywnych filarach. Od strony południowej znajduje się drugie, ogrodowe wejście do pałacu. Jest ono poprzedzone niewielką werandą (tarasem) zwieńczoną klasycznym trójkątnym szczytem, do której prowadzą boczne, jednobiegowe schody. Taras oraz schody powstały w trakcie przebudowy w 1910 roku.

Wnętrza pałacu przed 1939 rokiem charakteryzowały się luksusowym i funkcjonalnym rozkładem:

  • Parter pełnił funkcje reprezentacyjne. Znajdował się tu przestronny hol, salon wystawowy z kolekcją obrazów i fortepianem, jadalnia, spiżarnia, dwa pokoje biurowe, łazienka oraz słynna biblioteka z bezpośrednim wyjściem na werandę. Istniał tu również tzw. kredens – podręczny magazyn połączony małą windą kuchenną z główną kuchnią, która ze względów praktycznych mieściła się w piwnicy budynku.
  • Piętro stanowiło prywatną strefę mieszkalną właścicieli. Mieściły się tam sypialnie, łazienki, garderoba, pokoje bawialne (z wyjściem na taras nad podjazdem frontowym), pokoje dziecięce oraz skromne pokoiki dla nauczycielki, służącej i kucharki.

Dawne, rozległe zabudowania gospodarcze i mieszkalne folwarku, które znajdowały się po południowo-zachodniej stronie pałacu, nie zachowały się do czasów współczesnych (pozostały po nich jedynie drobne relikty).

Ciekawostki
  • 8 stycznia 1862 roku w Brąchnówku (najprawdopodobniej w starym, drewnianym dworze Łaszewskich) urodził się Stefan Łaszewski (zm. 1924 r.) – syn właściciela Juliana. Był on wybitnym polskim prawnikiem, adwokatem broniącym Polaków w procesach politycznych przed sądami pruskimi (m.in. redaktorów „Gazety Grudziądzkiej”) oraz posłem do parlamentu Rzeszy. Po odzyskaniu niepodległości został mianowany pierwszym wojewodą pomorskim w II RP (ze stolicą w Toruniu), a w późniejszych latach pełnił funkcję prezesa Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Obok pałacu znajduje się pamiątkowa tablica ufundowana przez mieszkańców w 90. rocznicę objęcia przez niego urzędu, a sam Łaszewski ma zostać oficjalnym, symbolicznym patronem tworzonego w 2026 roku Centrum Aktywności Obywatelskiej.
  • Brat Emila Czarlińskiego, Leon (dziedzic pobliskiego Dubielna), był blisko związany z życiem dworu w Brąchnówku. W 1863 roku Rząd Narodowy mianował go tajnym naczelnikiem powstańczym województwa chełmińskiego. Leon wsławił się brawurową, choć tragicznie zakończoną wyprawą zbrojną do Królestwa Polskiego na czele 80 powstańców. Podobnie jak brat, spędził rok w berlińskim więzieniu Moabit, a później przez ponad 40 lat był nieustępliwym posłem i jednym z najlepszych mówców polskiej frakcji w parlamencie niemieckim.
  • Syn Emila, urodzony w pałacu 7 lipca 1868 roku Felicjan (Feliks) Czarliński, został księdzem jezuitą. Posiadał nieprzeciętne zdolności matematyczno-przyrodnicze, przez co początkowo wykładał w seminarium w Jassach w Mołdawii. W styczniu 1914 roku wyjechał na misje afrykańskie, stając się cenionym misjonarzem i kierownikiem stacji misyjnej w Południowej Afryce oraz w Rodezji (zmarł w 1921 r.).
Źródła wiedzy

    Zdjęcia:

    • Leopold Szymkowicz, 1987 r., Ewidencja parkowa, domena publiczna, www.zabytek.pl
    • L. Narzębski, 1995 r., Karta biała, domena publiczna, www.zabytek.pl
    • Portal informacyjny Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, 2026 r.

    Data publikacji artykułu:

    01 lipiec 2026
    pałac w Brąchówku

    Pałac w Brąchówku, 1987 r.

    Źródło: Leopold Szymkowicz, Ewidencja parkowa, domena publiczna, www.zabytek.pl
    pałac w Brąchówku

    Pałac w Brąchówku, 1987 r.

    Źródło: Leopold Szymkowicz, Ewidencja parkowa, domena publiczna, www.zabytek.pl
    pałac w Brąchówku

    Pałac w Brąchówku, 1995 r.

    Źródło: L. Narzębski, Karta biała, domena publiczna, www.zabytek.pl
    pałac w Brąchówku

    Pałac w Brąchówku, 2026 r.

    Źródło: Portal informacyjny Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu
    pałac w Brąchówku

    Pałac w Brąchówku, 2026 r.

    Źródło: Portal informacyjny Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu
    pałac w Brąchówku

    Pałac w Brąchówku, 2026 r.

    Źródło: Portal informacyjny Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu
    pałac w Brąchówku portrety dawnych właścicieli

    Pałac w Brąchówku, portrety dawnych właścicieli, 2026 r.

    Źródło: Portal informacyjny Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu