Imperium, miłość i kulisy upadku Rzeczypospolitej: Recenzja książki „Katarzyna Wielka i Potiomkin” Simona Sebaga Montefiorego

Relacja Katarzyny II i Potiomkina nie mieściła się w klasycznych ramach dworskiego romansu. Choć ich prywatny związek obfitował w gwałtowne wybuchy zazdrości i emocjonalne burze, szybko ewolowało w unikalną spółkę polityczną. Montefiore precyzyjnie analizuje, jak intymne uniesienia i wzajemny szacunek intelektualny przełożyły się na bezwzględną politykę imperialną. Potiomkin stał się dla carycy kimś więcej niż faworytem – był współwładcą, twórcą potęgi Noworosji, zdobywcą Krymu i architektem koncepcji ekspansji na Południe.

Dla polskiego czytelnika, zwłaszcza pasjonata dziejów rezydencji i szlachty, analiza tego tandemu ma wymiar szczególny, choć tragiczny. To właśnie w petersburskim gabinecie, pośród osobistych listów i intymnych schadzek, krystalizowały się koncepcje osłabienia, a ostatecznie wymazania I Rzeczypospolitej z mapy świata. Czytając o cynicznych kalkulacjach Potiomkina i żelaznej woli Katarzyny, zyskujemy bezcenne spojrzenie na kulisy decyzji, które doprowadziły do rozbiorów Polski i zniszczenia struktury polityczno-majątkowej polskiego kresowego dworu.

To, co wyróżnia dzieło Montefiorego na tle innych biografii historycznych, to monumentalna podstawa źródłowa. Autor spędził lata na badaniu petersburskich archiwów, oddając głos bohaterom poprzez bogatą korespondencję – w tym setki nieznanych wcześniej, prywatnych listów carycy i jej faworyta. 

Niezwykłość tej pozycji polega jednak na tym, że ogrom wiedzy akademickiej nie przytłacza czytelnika. Montefiore posiada rzadki dar zdejmowania mosiężnej patyny z postaci historycznych. Zamiast sztywnych monumentów otrzymujemy ludzi z krwi i kości – pełnych wielkości, ale i małostkowości, genialnych i zarazem zagubionych we własnych namiętnościach. Wielka w tym zasługa zespołu tłumaczy (Piotr Chojnacki, Katarzyna Bożyńska-Chojnacka, Władysław Jeżewski), dzięki którym polskojęzyczny tekst zachowuje lekkość, rytm i potoczystość, sprawiając, że niemal 800 stron czyta się z zapartym tchem.