Pałac w Ciążeniu

Pałac w Ciążeniu jest jednym z nielicznych przykładów wielkich dzieł epoki późnego baroku w Wielkopolsce, przykładem architektury i dekoracji wyjątkowej klasy. Wzniesiony został najprawdopodobniej w latach 1760-1768 dla biskupa poznańskiego i warszawskiego Teodora Czartoryskiego i ukończony po jego śmierci, pod koniec lat dziewięćdziesiątych, z inicjatywy biskupa Ignacego Raczyńskiego. Jest dziełem bliskim tak w ogólnej koncepcji, jak i w szczegółach współczesnym pałacom warszawskim inspirowanym architekturą królewskiego Drezna, choć zachowującym swój indywidualny charakter. W pierwotnej koncepcji corps de logis poprzedzony dwoma dziedzińcami miał się łączyć krótkimi galeriami z oficynami. Choć część tego założenia została później zrealizowana, nie wpłynęła jednak na charakter pałacu – zwartej, smukłej wyizolowanej budowli. Pozbawiona plastyczności bryła została „rozrysowana” pseudoryzalitami z bardzo delikatnymi podziałami pilastrowymi wielkiego porządku. Nawet mansardowy dach został ostro „wykreślony”. Przy tak płaskim „graficznym” kształtowaniu elewacji na pierwszy plan wysuwa się rokokowa dekoracja kapiteli pilastrów oraz półokrągłych i trójkątnych przyczółków. Wnętrza reprezentacyjne zlokalizowane na piętrze pozbawione zostały dominanty w postaci centralnego salonu czy sali balowej. Składają się z sześciu stosunkowo niedużych, tej samej wielkości, wydłużonych pomieszczeń pełniących funkcje recepcyjne. Można więc mówić raczej o reprezentacyjnym apartamencie. Fragmenty rokokowej dekoracji opartej na wzorach François de Cuvillie`s, architekta doby rokoka, należą do najlepszych wykonanych w tym czasie w Polsce.

Park otaczający biskupią rezydencję zachowuje jeszcze regularny barokowy układ. Ujawnia się już jednak charakterystyczna dla drugiej połowy XVIII wieku wrażliwość na piękne położenie i elementy krajobrazowe. W parku kopiec widokowy z początku XVIII stulecia zwany Tatarską Górką. Według legendy usypany został przez tatarskich jeńców.

Pierwsza wzmianka dotycząca miejscowości pochodzi z 1251 roku. Wtedy Ciążeń był najprawdopodobniej kasztelanią. Krótko potem przekazany został przez księcia Przemysła I biskupom poznańskim. Otrzymali oni przywilej na założenie targu, urządzanie jarmarków oraz prowadzenie karczmy. W 1504 roku otrzymali nawet przywilej na założenie miasta. Najprawdopodobniej jednak konkurencja niedalekich Pyzdr spowodowała, że do tego nie doszło. W latach 1508-1510 przebywał w Ciążeniu Andrzej Krzycki, wszechstronnie wykształcony humanista i poeta, autor poezji dworskiej i religijnej, erotyków i żartobliwych pieśni pijackich nawiązujących do tradycji średniowiecznej, sekretarz króla Zygmunta Starego, w końcu arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski. Jego płyta nagrobna dłuta Bartłomieja Berecciego znajduje się w gnieźnieńskiej katedrze. Letnią rezydencją biskupów Ciążeń pozostawał do 1818 roku, kiedy odebrany został Kościołowi. Po kasacie majątków kościelnych właścicielem Ciążenia został w 1818 roku hr. Wacław Gutakowski (1790-1882), porucznik słynnego napoleońskiego pułku szwoleżerów gwardii, późniejszy pułkownik wojsk polskich. Wacław Gutakowski ożenił się z Józefą Grudzińską, siostrą Joanny Grudzińskiej, księżnej łowickiej, żony wielkiego księcia Konstantego, i Antoniny Grudzińskiej zamężnej za Dezyderym Chłapowskim z Turwi. Po różnych niepowodzeniach finansowych Wacław Gutakowski sprzedał Ciążeń i osiadł jako rezydent w Turwi, a następnie w Kopaszewie, gdzie dokonał długiego żywota. Był ostatnim z rodu Gutakowskich. W XX wieku właścicielami Ciążenia byli Zakrzewscy, po których bankructwie w 1924 roku Ciążeń przeszedł na własność Skarbu Państwa.

Tekst: Piotr Libicki, Dwory i Pałace wiejskie w Wielkopolsce, Poznań 2002.
Zdjęcie:Marek Picheta, 2020 r., udostępniono na grupie Dwory i Pałace Polski