Pałac w Starym Sielcu

Stary Sielec należał przez wieki do dóbr Jutrosin i dzielił ich los, będąc kolejno własnością: w wiekach od XIV do XVI Fryczów Jutrowskich, następnie Bnińskich i Malechowskich, w XVI i XVII Kołaczkowskich, Konarskich, Zborowskich, Sieniutów, na przełomie XVII i XVIII Leszczyńskich, w XVIII Ponińskich, Koźmińskich i Mielżyńskich, w XIX Potulickich i Czartoryskich. W posiadaniu tych ostatnich pozostawał aż do drugiej wojny światowej. Ostatni właściciel Starego Sielca książę Olgierd Czartoryski był kawalerem maltańskim i w okresie powojennym ambasadorem Zakonu Maltańskiego w Brazylii.

W 1939 roku Stary Sielec był własnością księcia Olgierda Czartoryskiego. Majątek w 1926 roku liczył 947 hektarów.

Wielkie gmaszysko nigdy nie dokończonej nowej wspaniałej rezydencji wzorowanej na polskich zamkach epoki Wazów, rozpoczętej w 1914 roku przez księcia Olgierda Czartoryskiego (1888-1977) krótko po jego ślubie z arcyksiężniczką austriacką Mechtyldą Habsburżanką. Budowla na rzucie prostokąta, trzykondygnacyjna, z wewnętrznymi dziedzińcami i dwiema okrągłymi basztami w narożnikach zaprojektowana przez Rogera Sławskiego. Dwie idee przyświecały fundatorom: podkreślenie wspaniałości rodziny łączącej Giedyminowiczów Czartoryskich z Habsburgami oraz hołd, wspomnienie i nadzieje na przyszłość wynikające ze wspaniałej przeszłości Polski. Stąd z pewnością nawiązanie stylem do epoki największej potęgi Rzeczpospolitej z końca XVI i początków XVII wieku, do zamku ujazdowskiego czy pałacu biskupów w Kielcach. Jest to zupełnie inna koncepcja kostiumu narodowego niż w nieodległej Dłoni czy dalszej Winnej Górze, wynikająca z zupełnie innej skali założenia i innych aspiracji fundatorów. Tym razem nie chodziło o dwór czy pałac, dla którego najbliższym w czasie wzorem wydawała się architektura XVIII wieku, ale o wielką i okazałą rezydencję, dla której jako najoczywistszy pierwowzór narzucał się polski zamek późnorenesansowy. Wyrasta on jednak z tego samego ducha, co pozostałe nawet skromne rezydencje budowane w tym stylu, ducha protestu wobec niedoli zniewolonej Polski, wobec prób wykorzenienia polskości szczególnie w zaborze pruskim, gdzie od 1912 roku obowiązywała pruska ustawa wywłaszczeniowa, pozwalająca rządowi wywłaszczyć z ziemi Polaków tylko dlatego, że byli Polakami. Z ustawy tej rząd zresztą nie ośmielał się korzystać – poza czterema wypadkami – wobec protestów całej cywilizowanej Europy.

Tekst: Piotr Libicki, Dwory i Pałace wiejskie w Wielkopolsce, Poznań 2002.
Zdjęcie: Piotr Libicki, lata 90. XX w.