Pałac w Dobrzycy

Augustyn Gorzeński, podkomorzy, a później chorąży poznański, odziedziczywszy Dobrzycę w 1774 roku po śmierci swego ojca Antoniego, zamieszkał wraz z żoną Aleksandrą ze Skórzewskich, siostrą Fryderyka Skórzewskiego z Lubostronia, w wybudowanym tu w XVI wieku dworze obronnym dawnych właścicieli Dobrzycy Dobrzyckich. Po upadku insurekcji 1794 roku, w której brał czynny udział, sprowadził do Dobrzycy architekta wojskowego, zdymisjonowanego generała majora Stanisława Zawadzkiego, który prócz pałacu w Dobrzycy wzniósł jeszcze dwie piękne rezydencje w Wielkopolsce – w Lubostroniu i w Śmiełowie. Augustyn Gorzeński, członek Towarzystwa Przyjaciół Konstytucji, jak wielu Polaków czasów oświecenia, był masonem. Fakt ten mógł wpłynąć na formę pałacu, który stanął na miejscu dawnego zaniedbanego dworu Dobrzyckich. Jego bardzo oryginalny rzut przypomina formę węgielnicy odgrywającej niezwykle istotną rolę w symbolice masońskiej. Również postawienie w parku tak zwanego Panteonu, z ukrytym podziemiem przeznaczonym dla obrządków masońskich, zawdzięcza Dobrzyca „orientacji” swego fundatora. Aczkolwiek oboje Gorzeńscy – jak cała wielkopolska szlachta czasów porozbiorowych – byli bardzo zaangażowani w życie społeczne, to jednak swoiste ideały oświeceniowe, w tym rewolucyjne rozumienie równości między ludźmi, zaowocowało ogólnie przyjętą w tym czasie w Europie koncepcją pałacu jako maison de plaisance zlokalizowanego w pewnej odległości od miejscowości i od codziennego życia społeczeństwa. Było to wynikiem wyłączenia warstw wyższych z ich naturalnego przez wieki miejsca w społeczeństwie – obrońców i przełożonych. „Teraz, skoro jesteśmy równi, to nas nic nie obchodzicie!” Zasada ta legła u podstaw przyszłego demokratycznego biegu wydarzeń Europy XIX i XX wieku, ale w tym czasie w Polsce nie miała innego praktycznego skutku jak wznoszenie rezydencji w izolacji od wsi czy miasteczek. Bardzo oryginalnego kształtu piętrowy pałac, zbudowany z połączenia dwóch skrzydeł, z pięknym czterokolumnowym portykiem toskańskim zwieńczonym trójkątnym frontonem z herbami Nałęcz Gorzeńskich i Drogosław Skórzewskich. Gorzeńscy byli bezpotomni, stąd wnętrze wypełnia stosunkowo wiele sal reprezentacyjnych z pięknymi posadzkami i malarskimi dekoracjami pędzla Antoniego Smuglewicza z czasów budowy pałacu z lat 1798-1799 i krótko potem. W parku prócz Panteonu pawilony, altany, sztuczne ruiny. Pałac był miejscem spotkań wielkopolskich masonów jeszcze przed utworzeniem Wielkiego Wschodu Narodowego, do którego Gorzeński należał od 1811 roku. Augustyn Gorzeński otrzymał tytuł hrabiowski w 1774 roku. Zmarł w Warszawie w roku 1816, a pochowany został w Dobrzycy.

Dobrzyca w XVI i XVII wieku należała do Dobrzyckich herbu Leszczyc, w XVIII wieku i do śmierci Augustyna Gorzeńskiego do Gorzeńskich, później do Turnów, od 1835 roku do Niemca barona Kottwitza, a przed 1912 rokiem przeszła w ręce Czarneckich. W czasie drugiej wojny śmierć poniósł ostatni właściciel Dobrzycy i jego dwie siostry: Stefan Czarnecki (ur. 1893) zaginął wywieziony w 1945 roku do Sowietów, Jadwiga Czarnecka (ur. 1899) i Maria Czarnecka (ur. 1890) zginęły w powstaniu warszawskim.

W roku 1939 właścicielem Dobrzycy był Stefan Czarnecki. Majątek w 1926 roku liczył 1085 hektarów, miał gorzelnię i cegielnię.

Tekst: Piotr Libicki, Dwory i Pałace wiejskie w Wielkopolsce, Poznań 2002.
Zdjęcia: Piotr Libicki, lata 90. XX w.