Pałac w Czaczu

Ze wzniesionego w 1650 roku i spalonego w roku 1709 bardzo efektownego wczesnobarokowego pałacu Wojciecha Gajewskiego, kasztelana rogozińskiego, nic nie pozostało. Obecne założenie powstało na początku XIX wieku dla Wiktora Szołdrskiego, ale kolejne przebudowy z 1840 roku i z 1912 roku zatarły dawny wygląd rezydencji. Ta ostatnia dokonana przez architekta Mariana Andrzejewskiego dla kolejnego właściciela Czacza Jana Żółtowskiego, zachowała zasadnicze elementy: korpus główny, galerie i oficyny – elementy pochodzące z przebudowy z początku XIX wieku, a przypominające założenia Rogalina, Śmiełowa, Pawłowic. Przebudowa Andrzejewskiego nadała nieco charakteru korpusowi głównemu przez nawiązanie do tak zwanego kostiumu polskiego, na co złożył się przede wszystkim łamany dach polski. Architekci wykorzystali ukształtowanie terenu – łagodnie opadający stok – dla osiągnięcia lepszego efektu, gdyż dawna droga prowadziła prosto na podjazd pałacu, który leżąc nieco wyżej, był z daleka dobrze widoczny.

W XIV wieku Czacz był własnością Szaszorów z Czacza i Koszanowa, później Ramszów Opolskich, a w XV wieku, aż do początków XVII wieku Świnków Czackich. Od 1603 roku należał do Gajewskich herbu Ostoja. W latach 1775-1835 właścicielami byli Szołdrscy, a po nich, aż do drugiej wojny światowej – Żółtowscy. Synami ostatniego właściciela Jana Żółtowskiego byli Alfred (ur. 1918), ochotnik w kampanii wrześniowej, ciężko ranny we wrześniu 1939 roku w czasie obrony Warszawy, zmarł w listopadzie 1939 roku, oraz Juliusz (ur. 1916), który poległ jako żołnierz AK w bitwie pod Jaktorowem we wrześniu 1944.

W roku 1939 właścicielem Czacza był Jan Żółtowski. Majątek w 1926 roku liczył 1325 hektarów i miał gorzelnię.

Tekst: Piotr Libicki, Dwory i Pałace wiejskie w Wielkopolsce, Poznań 2002.
Zdjęcie: Piotr Libicki, lata 90. XX w.