Pałac w Goraju

Goraj był w XIX wieku własnością Goetzendorf-Grabowskich. W roku 1873 sprzedany został hrabiom von Hochbergom będącym jednocześnie książętami pszczyńskimi, czyli von Pless. Później własność bocznej linii von Hochbergów. W 1881 roku właścicielem był Henryk XI książę von Pless hrabia von Hochberg, później hrabia Wilhelm Bolko von Hochberg i jego żona Annemarie z domu von Arnim. W rękach von Hochbergów Goraj pozostawał aż do drugiej wojny światowej.

W 1926 roku właścicielem Goraja był Niemiec hrabia Wilhelm von Hochberg. Majątek liczył 11 409 hektarów.

W latach 1910-1911 zapewne według projektów samego właściciela hrabiego Wilhelma Bolka von Hochberga firmy architektoniczne z Berlina – Gradehand und Franke oraz Paulus und Liloe – wybudowały ten neorenesansowy zamek wzorowany na późnorenesansowym zamku w Varenholz w Westfalii. Jak zwykle w tej epoce styl nie był czymś oczywistym, tak jak to było w średniowieczu, renesansie czy baroku, gdzie formy były wyrazem idei, którą epoka żyła. W XIX wieku i później z braku tej idei przewijały się wszystkie poprzednie formy: neoromanizm, jak to widzimy w cesarskim zamku w Poznaniu, neogotyk m.in. w Kórniku, niezliczone przykłady neorenesansu, i to zarówno w wersji północnej, jak i włoskiej, oraz neobarok, choćby w Smolicach w wydaniu wilhelmińskim czy w Wargowie w wydaniu polskim. Miał zatem z czego czerpać wiek XIX bez większego wkładu własnego.
Zostawała jeszcze eklektyczna mieszanina stylów jak w Gościeszynie. Nieodrodnym dzieckiem epoki jest też neorenesansowy zamek-pałac w Goraju. Trzeba przyznać, że uzyskano efekt znakomity – piękny, „czysty” stylowo zamek renesansowy, i jak na styl bądź co bądź nieautentyczny, wyjątkowo bezpretensjonalny. Potężne baszty, krępe wieże, dekoracyjne szczyty – wszystko składa się na wyśmienitą całość.

W niedalekim sąsiedztwie, po drugiej stronie parowu, znajduje się druga rezydencja właścicieli Goraja, czy też raczej oficyna – piękny neobarokowy pałac. I znów doskonałe proporcje obszernego piętrowego budynku, dość wysoki łamany dach, w którym ukryto mieszkalne piętro, półokrągłe ryzality i zgrabna wystawka dachowa, w połączeniu z dobrze dobranymi kolorami tynków żółtych i czerwonych, a także szlachetny detal architektoniczny świadczą, że nawet w stylach nieautentycznych, naśladowczych, w tym wypadku neobaroku, można osiągnąć efekty estetyczne.

Niedaleko od Goraja, między Kruczem a Ciszkowem, znajduje się trzecia rezydencja właścicieli Goraja: w lesie w Gniewomierzu drewniany pałac w stylu szwajcarskim – wielka rzadkość w architekturze na terenie Polski.

Tekst: Piotr Libicki, Dwory i Pałace wiejskie w Wielkopolsce, Poznań 2002.
Zdjęcie: Piotr Libicki, lata 90. XX w.