Pałac Wejherowo

Wejherowo zostało założone w pierwszej połowie XVII wieku przez Jakuba Weihera (Wejhera). W 1643 roku, za zgodą króla, Weiher nadał miastu statut. Siedem lat później, w 1650 roku, z jego inicjatywy Jan Kazimierz przyznał Wejherowu na sejmie prawo chełmińskie. Herb miasta ustanowiono w formie białego krzyża maltańskiego umieszczonego na niebieskim tle, z czerwoną różą w jego centrum. Jakub Weiher zmarł w 1657 roku i został pochowany w klasztorze w Wejherowie.

W 1676 roku dobra wejherowskie i rzucewskie zostały zakupione przez księcia Michała Kazimierza Radziwiłła od dwóch córek Weihera. Po jego śmierci w 1681 roku majątek przeszedł w ręce jego żony, Katarzyny z Sobieskich. Cztery lata później, w 1685 roku, przekazała ona dobra swojemu bratu, królowi Janowi III Sobieskiemu. Po śmierci monarchy majątek przypadł jego żonie, Marii Kazimierze, a następnie ich synowi Aleksandrowi. Po jego zgonie Wejherowo, wraz z Rzucewem i Kolibkami, odziedziczył młodszy brat – Jakub Ludwik Sobieski.

W 1714 roku, za sprawą Piotra Jerzego Przebendowskiego, wojewody inflanckiego, ród Przebendowskich rozpoczął proces zakupu starostwa puckiego oraz dóbr wejherowsko-rzucewskich. Piotr Jerzy prowadził w tej sprawie rozmowy z królewiczem Jakubem Ludwikiem Sobieskim, które zakończyły się sukcesem. 3 lutego 1717 roku podskarbi wielki koronny Jan Jerzy Przebendowski otrzymał starostwo puckie, które już w marcu tego samego roku przekazał Piotrowi Jerzemu. 20 października 1720 roku królewicz Jakub Ludwik sprzedał dobra wejherowsko-rzucewskie Piotrowi Jerzemu Przebendowskiemu za 320 000 złotych polskich.

W 1767 roku Ignacy Franciszek Przebendowski rozpoczął budowę nowej rezydencji w Wejherowie, w miejscu dawnych ogrodów mieszczańskich nad rzeką Cedron. Przed przystąpieniem do prac konieczne było osuszenie podmokłego gruntu, który regularnie podtapiał Cedron. Efektem tych robót są istniejące do dziś stawy otaczające parkowe założenie. Budowę przerwano w 1772 roku w związku z I rozbiorem Polski, po którym niemal całe Prusy Królewskie zostały wcielone do Królestwa Prus. Wobec tych zmian Ignacy Franciszek Przebendowski porzucił plany budowy rodowej siedziby i opuścił rodzinne strony. W kwietniu 1774 roku sprzedał dobra rzucewsko-wejherowskie swojemu stryjecznemu bratu, chorążemu pomorskiemu Józefowi Antoniemu Przebendowskiemu z Kolibek, za sumę 1 020 000 złotych polskich.

Nowym właścicielem Wejherowa został ród Keyserlingków – stara, wpływowa niemiecka rodzina szlachecka wywodząca się z Westfalii. Protoplastą wejherowskiej linii był Otto Ernest von Keyserlingk (1708–1787 lub 1790). Jego młodszy syn, Otto Aleksander (1765–1820), w 1796 roku odkupił dobra wejherowsko-rzucewskie od swojego wuja Aleksandra Gibsone’a. To właśnie Otto Aleksander jako pierwszy z rodu osiedlił się w Wejherowie.

W latach 1796–1800 wybudował nowy pałac, usytuowany w pobliżu niedokończonej rezydencji Ignacego Przebendowskiego. Pozostałości dawnego założenia zostały przez niego rozebrane, a na ich miejscu powstała skromniejsza budowla w kształcie wydłużonego prostokąta, z wysokim podpiwniczeniem. Bryłę pałacu, utrzymaną w harmonijnych proporcjach, ozdobiono detalem architektonicznym w postaci boniowania. Od północy do budynku prowadził podjazd, którego fragmenty zachowały się do dziś. Od południa znajdował się klasycystyczny ganek, otwierający się na ogród z parkiem i fontanną.

Po śmierci Ottona Aleksandra majątek odziedziczyła jego żona, Emilia von Dönhoff. W okresie wojen napoleońskich dobra uległy znacznej dewastacji i pogorszyła się ich sytuacja ekonomiczna. Aby uniknąć całkowitej utraty majątku, dobra wejherowsko-rzucewskie zostały podzielone i sprzedane mężom obu córek właścicielki. Część rzucewska przypadła młodszej córce Emmie, żonie Gustava von Belowa (1791–1852), adiutanta i przyjaciela króla Prus Fryderyka Wilhelma IV. Dobra wejherowskie przejęła Klementine, która poślubiła swojego kuzyna, Archibalda Ernsta Keyserlingka (1785–1856). Związany z armią pruską od młodości Archibald brał udział w wojnach napoleońskich i spędzał w Wejherowie niewiele czasu. Z Klementine miał syna Ottona Archibalda oraz trzy córki. Zmarł w 1856 roku w miejscowości Góra niedaleko Wejherowa, w domu swojego zięcia, barona von Löwenklau d’Orville, i córki Elizy.

Dziedzicem pałacu został Otto Archibald Keyserlingk (1819–1872), blisko związany z dworem królewskim w Berlinie. Król Fryderyk Wilhelm IV mianował go szambelanem. Otto Archibald był również oficerem i członkiem pruskiej Izby Panów (Herrenhaus). W 1856 roku poślubił Elisabeth von Alvensleben (1834–1919), córkę generała. Para miała dwóch synów: Alfreda (1857–1929) i Heinricha (1861–1941). Mimo że to Alfred został formalnym dziedzicem majątku, ze względu na niegospodarność i długi został odsunięty od zarządu. W 1904 roku majątek przejął jego młodszy brat, Heinrich Keyserlingk.

Heinrich ukończył studia prawnicze, rolnicze i leśnicze na uniwersytetach w Bonn i Berlinie. Był członkiem pruskiej Izby Panów, a w latach 1893–1906 starostą powiatu wejherowskiego. Prowadził życie niezwykle skromne, zmagając się z problemami finansowymi spowodowanymi hazardowymi długami brata, kryzysem gospodarczym po I wojnie światowej oraz reformą rolną w II Rzeczypospolitej z 1925 roku. W 1888 roku Heinrich poślubił Cecylię von Below z Rzucewa. Mieli czworo dzieci. Najstarszy syn, Archibald Botho, ukończył gimnazjum w Wejherowie, a następnie Akademię Rycerską w Brandenburgu oraz Pruską Główną Szkołę Podchorążych w Groß-Lichterfelde. Zginął na froncie wschodnim na początku I wojny światowej. Najstarsza córka, Marie Else (1890–1939), w 1916 roku wyszła za majora Georga von Diezelskiego i zamieszkała z nim w Choczewie. Młodsza córka, Cecylia (Sissy, 1891–1975), była w latach 1912–1918 damą dworu księżniczki Cecylii Augustyny, żony następcy tronu, księcia koronnego Wilhelma Hohenzollerna. Para książęca odwiedziła nieoficjalnie pałac w Wejherowie w 1912 roku. W 1919 roku Sissy poślubiła Roberta von Keudella ze starej szlacheckiej rodziny z Hesji. Zamieszkali w rodzinnej posiadłości w Schwebda, gdzie w marcu 1945 roku schronienie znalazła uciekająca przed Armią Czerwoną rodzina Keyserlingków z Wejherowa.

Ostatnim przedwojennym właścicielem dóbr wejherowskich był Heinrich Keyserlingk junior (1896–1945), najmłodszy syn Heinricha i Cecylii. Ukończył wejherowskie gimnazjum i wykazywał talent muzyczny – był pianistą i kompozytorem amatorem. Choć planował poświęcić się muzyce, po przedwczesnej śmierci starszego brata zmuszony był przejąć obowiązki dziedzica. W 1922 roku poślubił swoją kuzynkę Paulę von Below, córkę Gustava von Belowa, dyplomaty i właściciela dóbr w Rzucewie. Z małżeństwa tego przyszło na świat dwóch synów: Archibald (1924– 2006) i Gustav (ur. 1935).

W latach 1922–1935 rodzina mieszkała w Wolnym Mieście Gdańsku. W 1934 roku, po dojściu Hitlera do władzy, w willi Keyserlingków przeprowadzono rewizję. Obawiając się represji, rodzina przeniosła się do Wejherowa, należącego wówczas do II Rzeczypospolitej. Początkowo zamieszkali w domu nadleśniczego, a po śmierci matki w 1942 roku Heinrich zamieszkał w pałacu. Nie angażował się politycznie.

W marcu 1945 roku, wraz ze zbliżającą się Armią Czerwoną, sytuacja stała się dramatyczna. Na polecenie niemieckich władz Heinrich musiał pozostać na miejscu, natomiast jego żona oraz młodszy syn Gustav, pod opieką guwernantki, zdołali uciec do Niemiec.

Po wkroczeniu Sowietów do miasta Heinrich początkowo ukrywał się w okolicznych lasach, lecz został schwytany. Według rodzinnych relacji, opartych na zeznaniach świadka, zmarł w kwietniu 1945 roku na tyfus głodowy, wycieńczony i pozbawiony opieki. Pochowano go w nieustalonym miejscu w pobliżu linii kolejowej koło Tczewa.