Sklep
OgłoszeniaHistoria dworu w Przystani
Pierwsza wzmianka o Przystani wiąże się z nadaniem ziemskim z pierwszej połowy XVI wieku, kiedy to Mikołaj Mzowski otrzymał z rąk królewskich 25 włók lasu w dziewiczej Puszczy Płodownickiej. Nad brzegami rzeki Omulew wzniesiono wówczas młyn wodny oraz kuźnicę, zwaną w dawnych dokumentach „Rudą”, która zajmowała się kowaniem i przerobem rudy darniowej wydobywanej z okolicznych bagiennych łąk przy pomocy ciężkich młotów poruszanych siłą wody. W 1550 roku Mikołaj Mzowski sprzedał to nadanie wraz z młynem Piotrowi Wesslowi herbu Rogal. Przeprowadzona w 1565 roku lustracja mazowiecka wykazała wysokie dochody z „Rudy”, co potwierdzało jej przynależność do skarbu królewskiego, z kolei Piotr Wessel występował jako jej dzierżawca, a z czasem stał się prywatnym właścicielem lasu i zakładu. W 1582 roku zarząd nad kuźnicą objął jego syn Joannes Wessel, który w 1597 roku zrzekł się przysługujących mu praw na rzecz swojego syna Jana Wessla. W krótkim czasie kolejny sukcesor, Kacper Wessel, wykupił dzierżawę młyna wodnego, ostatecznie konsolidując majątek w rękach prywatnych. Prężny rozwój przemysłowy puszczy nad Omulwią, gdzie działało aż siedem kuźnic – Przystań, Rudy Omulew, Rudy Olszewka, Rudy Nowej, Czarnotrzewu, Brodowych Łąk oraz Lelisa – doprowadził do gwałtownego wykarczowania lasów, co otworzyło przestrzeń pod stałą kolonizację. Najpóźniej w XVII wieku ukształtowała się wieś Przystań, a tuż obok osady młyńskiej i kuźnicy wyrosły zabudowania folwarczne.
W 1670 roku majątek w Przystani został sprzedany Stanisławowi Godlewskiemu, po którym dziedziczył Zygmunt Godlewski – od 1713 roku piastujący urząd skarbnika różańskiego, a następnie stolnika łomżyńskiego. Dobra przeszły w kolejności na syna Zygmunta, Konstantego Godlewskiego. W okresie walk konfederatów barskich z wojskami rosyjskimi dotychczasowy drewniany dwór został całkowicie spalony przez armię carską. Konstanty natychmiast podjął się odbudowy rezydencji, lecz jego nagła i niespodziewana śmierć przerwała te plany. Wdowa po zmarłym, działając w imieniu małoletniego syna, wraz z córką i jej mężem, postanowiła przekazać zadłużony majątek w zastaw za udzieloną pożyczkę Pawłowi Mostowskiemu, w którego posiadanie Przystań przeszła na stałe. Mostowski dokończył odbudowę dworu oraz zniszczonej infrastruktury gospodarczej, a także powiększył dominium o tereny Nowej Wsi oraz Płaczkowa. W pierwszej połowie XIX wieku dobra stały się własnością Tadeusza Mostowskiego (1766–1842), wybitnego ministra spraw wewnętrznych i policji w rządzie Królestwa Kongresowego. Minister przeprowadził szeroko zakrojoną akcję kolonizatorską, której trwałym śladem jest zachowany do dziś system nazewniczy okolicznych wsi: jednostki Mostowo i Mostówek urobiono bezpośrednio od nazwiska właściciela, natomiast Działyń od skoligaconej z nim rodziny Działyńskich. Przed uwłaszczeniem grunta orne majątku zajmowały 2372,16 ha (4236 morgów), pastwiska 1705,76 ha (3046 morgów), zarośla 161,84 ha (289 morgów), a nieużytki 55,44 ha (99 morgów). Dążąc do uprzemysłowienia włości, Mostowski rozwinął infrastrukturę – jeszcze w 1867 roku funkcjonowały tu dwa młyny wodne, tartak, cegielnia, piec wapienny oraz gorzelnia, podczas gdy stara kuźnica żelaza oparta na surowcu darniowym już wówczas upadła. Mostowski dokonał także nowej, geometrycznej kompozycji przestrzennej założenia, rozgraniczając strefę mieszkalno-ozdobną z sadem i ogrodem od zabudowań gospodarczo-folwarcznych (chlewnia, obory, spichlerz, stodoły i czworaki fornali) oraz osady młyńskiej.
W późniejszym czasie dobra zakupili Krasińscy. Na początku XX wieku, za sprawą małżeństwa dziedziczki tych ziem Ludwiki Marii Krasińskiej z księciem Adamem Ludwikiem Czartoryskim (1901 r.), majętność przeszła w krąg dóbr rodu Czartoryskich, pozostając w ich rękach aż do wybuchu II wojny światowej. W 1909 roku właścicielem majątku był Adam Czartoryski. Pod koniec lat dwudziestych kluczem zarządzała księżna Ludwika Czartoryska, a cała majętność liczyła wówczas dokładnie 1842 hektary. W 1925 roku najstarsza córka Adama Ludwika księcia Czartoryskiego na Klewaniu i Żukowie herbu Pogoń Litewska (1872–1937) i Ludwiki Marii hrabiny Korwin-Krasińskirj z Krasnego herbu Ślepowron (Korwin) (1883–1958), księżna Małgorzata Izabela Maria Czartoryska (1902–1929), otrzymała dobra Przystań w posagu. Poślubiła cudzoziemca, francuskiego księcia Gabriela de Bourbon-Sicilias. Choć młode małżeństwo urzekło malownicze położenie majątku wśród puszczańskich lasów i łąk nad Omulwią, stary dwór tknięty zębem czasu nie spełniał już wysokich oczekiwań estetycznych i funkcjonalnych książęcej pary. Na zlecenie księcia Gabriela w latach 1927–1928 wzniesiono nową rezydencję, wokół której wytyczono nowoczesny park krajobrazowy o trzech odrębnych wnętrzach ogrodowych, a także obszerne sady. Po przedwczesnej śmierci księżnej Małgorzaty, która zmarła w 1929 roku w trakcie porodu, oficjalnym spadkobiercą dóbr został jej nowo narodzony syn, książę Antoine Marie Joseph (1929–2019). W okresie małoletniości syna majątkiem zarządzał ojciec. Po zakończeniu żałoby książę Gabriel ożenił się powtórnie z księżniczką Cecylią Lubomirską z Lubomierza herbu Drużyna (1907–2001) i w 1933 roku małżeństwo podjęło decyzję o opuszczeniu Warszawy i przeniesieniu się do Przystani na stałe. Dwór stanowił siedzibę księcia de Bourbon aż do września 1939 roku.
W 1939 roku, w obliczu wybuchu II wojny światowej, rodzina księcia Gabriela de Bourbon pośpiesznie opuściła Przystań. W okresie okupacji opuszczony dwór został zaadaptowany przez hitlerowców na posterunek niemieckiej żandarmerii, a działania wojenne przyniosły całkowitą zagładę bogatej i rozbudowanej części gospodarczo-hodowlanej folwarku, która uległa kompletnemu zniszczeniu.
W 1944 roku majątek Przystań objął dekret reformy rolnej. Ziemię rozparcelowano, a całe założenie dworsko-ogrodowe zostało znacjonalizowane przez państwo. W 1945 roku rezydencję wraz z okalającym ją parkiem przejęło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, organizując w jej murach dom wczasowy. Od 1955 roku nowym właścicielem i dysponentem majątku zostało Państwowe Gospodarstwo Rolne w Przystani, które urządziło tu swój zamknięty ośrodek wypoczynkowo-szkoleniowy. W tych dekadach, na skutek braku profesjonalnej pielęgnacji i narastania gęstych samosiewów, park zatracił swój geometryczny układ i nabrał dzikiego charakteru lasu nadrzecznego, natomiast dawne sady towarowe naturalnie wymarły. W latach 70. XX wieku w celu zabezpieczenia mienia teren założenia ogrodowego wygrodzono metalową siatką. W 1980 roku dwór przekazano na własność Kuratorium Oświaty i Wychowania w Ostrołęce, co zaowocowało otwarciem w nim Szkoły Podstawowej w Przystani, która rozpoczęła tu regularną działalność edukacyjną od 1981 roku i funkcjonuje w tych wnętrzach do dzisiaj.
Po dekadach intensywnej eksploatacji na cele oświatowe, dwór wymagał przeprowadzenia natychmiastowego, kapitalnego remontu. Gmina Olszewo-Borki złożyła wniosek do Mazowieckiej Jednostki Wdrażania Programów Unijnych i pozyskała fundusze z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego na lata 2007–2013. Głównym celem tego szerokiego projektu była ochrona i zachowanie dziedzictwa kulturowego dla przyszłych pokoleń. W ramach tych działań przeprowadzono zaawansowaną renowację schodów, balkonu, tarasu oraz wykonano pełną izolację przeciwwilgociową schodów zewnętrznych. Równolegle we wnętrzach przeprowadzono pieczołowitą renowację reprezentacyjnej sali białej oraz sali modrzewiowej, do której zakupiono stylizowane, historyzujące wyposażenie: dębowy stół, krzesła, szafy oraz oświetlenie wiernie odzwierciedlające dawny charakter pałacowych wnętrz. Kolejnym etapem była rewaloryzacja parku położonego na tyłach – usunięto drzewostan samosiewny, odtworzono historyczne alejki spacerowe z usytuowanymi przy nich stylizowanymi ławkami, dokonano nowych nasadzeń szlachetnych roślin i zainstalowano nowoczesny system nawadniania, a od frontu odtworzono stylowe ogrodzenie.
W kolejnych latach przystąpiono do następnych faz prac konserwatorskich, dążących do przywrócenia rezydencji do stanu z czasów dawnej świetności. W 2019 roku, przy wsparciu finansowym z Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014–2020, funduszy Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego, zrealizowano generalny remont przyziemia i piwnic: odkopano fundamenty, wykonano skuteczną izolację pionową i poziomą, ułożono drenaż odwadniający zbierający spiętrzone wody gruntowe bezpośrednio przy ławach fundamentowych, pokryto ściany fundamentów estetycznym kamieniem ciętym oraz wyremontowano zawilgocone tynki piwniczne i wykonano hydroizolację posadzki tarasu. W 2020 roku prace budowlane polegały na wymianie rynien, naprawie obróbek blacharskich, wymianie betonowych czap wieńczących murek kamienny okalający taras, remoncie tarasu nad wejściem głównym oraz mechanicznym czyszczeniu i malowaniu elementów drewnianej elewacji. W 2021 roku w dworze wykonano kompletną modernizację przestarzałej instalacji elektrycznej. Równolegle gruntownie zmodernizowano całe otoczenie: przebudowano drogę gminną prowadzącą bezpośrednio do rezydencji, układając odcinek zaliczający się do Założenia Dworsko-Parkowego z kostki granitowej, a przyległą ścieżkę pieszo-rowerową z kostki kamiennej. Naprzeciwko wejścia urządzono reprezentacyjny zieleniec, na którym skrupulatnie zachowano wiekowy starodrzew, dosadzając kompozycje ozdobnych krzewów oraz róż.
Wzniesiony w latach 1927–1928 z inicjatywy księcia Gabriela de Bourbon-Sicilias dwór stanowi wybitny przykład tak zwanego stylu polskiego (narodowego), będącego manifestacją międzywojennej fascynacji rodzimą tradycją ludową, która w owym okresie dynamicznie przenikała do malarstwa, rzeźby i rzemiosła artystycznego. Jest to rezydencja jednokondygnacyjna, parterowa z obszernym, użytkowym poddaszem, posadowiona na solidnej i widocznej podmurówce z kamienia łamanego. Szkielet konstrukcyjny wykonano w całości z selekcjonowanego drewna sosnowego, które z zewnątrz oszarowano pionowymi deskami maskującymi, a od wewnątrz pokryto tradycyjnymi tynkami. Bryłę ukształtowaną na planie wydłużonego prostokąta nakryto łamanym dachem mansardowym, załamanym odpowiednio do zarysu ścian zewnętrznych, który pierwotnie pokryty był tradycyjnym gontem, a obecnie zabezpieczony blachą ocynkowaną. Więźba dachowa posiada strukturę krokwiowo-jętkową, stabilizowaną masywnymi stolcami. Układ przestrzenny wnętrz wyróżnia się pełnym otynkowaniem ścian pokojowych, z wyjątkiem unikalnej i reprezentacyjnej sali modrzewiowej, która jako jedyna otrzymała pełen wystrój ścian wyłożonych naturalnymi deskami modrzewiowymi.
Główna fasada wejściowa (południowa) ma charakter siedmioosiowy i jest całkowicie symetryczna. Najważniejszym i najbardziej malowniczym elementem plastycznym jest usytuowany na osi środkowej czterokolumnowy ganek wykonany z drewna, który wspiera szeroki balkon piętra. Nad nim wznosi się wysunięta do przodu, dwuspadowa facjata przechodząca w pionową wystawkę dachową. Wieńczący ją dekoracyjny, falisty szczyt swoją plastyczną, dynamiczną linią przypomina kurpiowską lub mazowiecką wycinankę ludową. Stolarka okienna parteru składa się z prostokątnych, dwuskrzydłowych, ośmiopolowych ram z wyraźnymi nadświetlami, z kolei w dolnej połaci mansardy osadzono symetrycznie dwuspadowe lukarny z oknami dwunastopolowymi. Elewacja tylna (północna) powtarza symetryczny układ siedmioosiowy z identyczną facjatą środkową, lecz wzbogacona została o dwa skrajne, wydatne ryzality nakryte dachami mansardowymi. Pomiędzy ryzalitami usytuowano obszerny, betonowy taras ze schodami zewnętrznymi wyposażonymi w izolację przeciwwilgociową, które pozwalają na bezpośrednie zejście do parku i ogrodu (zastąpił on dawną, wysoce rozbudowaną werandę drewnianą). Elewacja wschodnia jest trójosiowa (trzy okna w parterze i cztery lukarny w dachu), a zachodnia dwuosiowa (dwa okna na dole i dwie lukarny w poddaszu). Wszystkie drzwi zewnętrzne i wewnętrzne zachowały pierwotną strukturę płycinowo-ramową, jedno- i dwuskrzydłową. Cała ta neobarokowa kompozycja architektoniczna została perfekcyjnie sharmonizowano osiowo z klombem frontowym, kolistym podjazdem oraz długą, prostą aleją leśną, wyznaczającą główną oś widokową założenia.
- Książęce pamiątki w hallu: We wnętrzu dworskiego hallu zachował się klasyczny piec kaflowy oraz mozaikowy obraz upamiętniający Pierwszą Komunię Świętą księcia Antoniego de Bourbon. Mozaika przedstawia Matkę Boską i opatrzona jest hiszpańską inskrypcją: "O Mario bez grzechu poczęta, Módl się za nami, którzy się do Ciebie uciekamy".
- W 2022 roku wójt gminy Olszewo-Borki Aneta Larent odebrała w kościele parafialnym pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Sieluniu prestiżowy certyfikat „Cenny Zabytek Mazowsza” z rąk Janiny Ewy Orzełowskiej (członkini zarządu województwa) oraz Mariusza Popielarza (dyrektora Delegatury UMWM). Tytuł ten przyznawany jest obiektom o kluczowym znaczeniu kulturowym i wiązał się z dotacją celową w wysokości 45 000 złotych na renowację sieci elektrycznej.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza. Powiaty makowski, ostrołęcki i przasnyski, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska, Iwona Olkowska
Data publikacji artykułu:
