Pałac w Okuniewie

Podczas II wojny światowej pałac doznał uszkodzeń – jedna z bomb lotniczych trafiła w dach budynku, przebiła go, lecz nie eksplodowała. Przypuszczalnie nigdy nie naprawiono tych zniszczeń, co stało się przyczyną szybkiej dewastacji zabytku. Po zakończeniu II wojny światowej majątek przeszedł na własność Skarbu Państwa Polskiego. Już w grudniu 1945 r. był określony jako „uszkodzony w 70%”. W 1959 r. uznany za ruinę. Mimo to, prawdopodobnie jeszcze w latach. 50. XX w., obiekt przeznaczono na mieszkania komunalne, osiedlając tu m.in. kilka rodzin romskich (być może w lepiej zachowanym skrzydle). Proces degradacji z czasem tylko przyspieszał. Dodatkowe zniszczenia przyniosły ekipy filmowe – w 1974 roku w pałacu realizowano dramat wojenny Wielkanoc w reżyserii Wojciecha Marczewskiego, a dwa lata później nakręcono tu sceny do serialu kostiumowego Zaklęty dwór w reżyserii Antoniego Krauzego.

W latach 70. XX wieku pojawiła się realną szansa odbudowy i nowej aranżacji pałacu. Opracowano wówczas szczegółowe plany adaptacji budynku na potrzeby Związku Artystów Scen Polskich. Projekt przewidywał dobudowanie pasażu oraz przystosowanie wnętrz do funkcji reprezentacyjno-hotelowych – w planach znalazły się m.in. pokoje sypialne, „pokój telewizyjny” i inne pomieszczenia wspólne. Niestety, z nie do końca znanych przyczyn inwestycji nigdy nie rozpoczęto. W 1987 r. nie było już części ścian zewnętrznych pałacu.

Pałac w Okuniewie to dwukondygnacyjna, podpiwniczona rezydencja o cechach klasycystycznych, wzniesiona w 1820 roku z inicjatywy Jana hrabiego Łubieńskiego. Budynek rozplanowano na rzucie prostokąta, z trójbocznym ryzalitem od strony elewacji parkowej oraz niewielkim ryzalitem od północnego zachodu, zwieńczonym trójkątnym szczytem. Te elementy architektoniczne wyraźnie oddzielały dwa skrzydła pałacu. Całość przykryto dachem czterospadowym.

Wnętrza wyróżniały się bogatym wystrojem – szczególne wrażenie robił reprezentacyjny salon, którego ściany zdobiły freski, podłogę wyłożono parkietem, a sufit dekorował kunsztowny plafon.

• W 1656 roku, w czasie potopu szwedzkiego, pod miejscowością rozegrała się zwycięska bitwa wojsk hetmana Stefana Czarnieckiego ze Szwedami. Kilkadziesiąt lat później, w 1703 roku, podczas III wojny północnej, stacjonował tu król Szwecji Karol XII.
• Miasteczko zapisało się także w historii polskiego lotnictwa balonowego – w 1786 roku w Okuniewie wylądował balon pilotowany przez chemika Stanisława Okraszewskiego, który wystartował z dziedzińca Zamku Królewskiego w Warszawie. Był to pierwszy statek powietrzny kierowany przez człowieka, który wykonał lot nad Polską.
• Okuniew ponownie znalazł się na kartach historii w sierpniu 1944 roku, kiedy stał się areną jednej z największych bitew pancernych II wojny światowej. Toczyły ją wojska radzieckie i niemieckie, a miejscowość znalazła się w samym centrum działań bojowych.

Adolf Lortsch (ur. 1883 w Okuniewie, zm. 21 czerwca 1940 w Palmirach) – polski ziemianin i przedsiębiorca, właściciel pól naftowych oraz miasta Grozny w Czeczenii przed I wojną światową, pierwowzór postaci Ryszarda Denhoffa z powieści Panicz Heleny Mniszek.
Pochodził z rodziny francuskich hugenotów, którzy po rzeziach religijnych schronili się na Ukrainie. Jego ojciec, Piotr Lortsch, był udziałowcem cukrowni w Kalniku koło Winnicy. Następnie rodzina przeniosła się do majątku w Okuniewie pod Warszawą, gdzie urodził się Adolf. Był synem Piotra i Barbary z Andrzejewskich. Miał troje rodzeństwa: Ludwikę Wandę (żonę gen. Modesta Romiszewskiego), Janinę (żonę cyklisty Mieczysława Horodyńskiego) oraz Henryka, a także dwoje przyrodniego rodzeństwa: Jadwigę Rudnicką (zamężną Zambrzycką) i Mariana Rudnickiego.

Kształcił się za granicą, a w 1905 roku, po śmierci ojca, przejął majątek w Grodzisku w powiecie sokołowskim. Tam poznał Helenę Mniszek z pobliskiego majątku Sabnie, która później uczyniła go bohaterem swojej powieści Panicz. Młody Lortsch w ciągu dwóch lat roztrwonił majątek, popadł w długi i zmuszony był uciekać przed wierzycielami. Przez pewien czas mieszkał w majątku siostry, Jadwigi Zambrzyckiej, w Kupientynie.

Później wyjechał do Kijowa, gdzie pracował w fabryce maszyn rolniczych Johna Fowlera. Tam poznał Marię Pietrowną Bilik, wdowę po baronie von Budbergu, właścicielkę miasta Grozny i rozległych pól naftowych w Czeczenii. Po ślubie stał się współwłaścicielem tych dóbr, wydzierżawionych Amerykanom, co przynosiło mu rocznie około 100 tys. dolarów – sumę ogromną jak na owe czasy. Małżeństwo zamieszkało w kurorcie Kisłowodzk, gdzie Lortsch pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Kaukaskiego i inwestował znaczne środki w rozwój uzdrowiska.

W 1917 roku, po wkroczeniu bolszewików na Kaukaz, Lortschowie uciekli do Nicei. Adolf został tam honorowym konsulem Rzeczypospolitej Polskiej. Po śmierci żony w 1931 roku wrócił do Polski; zamieszkał u siostry w Kupientynie, a następnie w warszawskim Hotelu Wiedeńskim należącym do rodziny.

3 maja 1940 roku został aresztowany przez Niemców, oskarżony o współpracę z wywiadem brytyjskim i uwięziony na Pawiaku. Mimo prób interwencji rodziny nie udało się go uwolnić. 21 czerwca 1940 roku został rozstrzelany w Palmirach wraz z grupą polskich działaczy politycznych, m.in. Maciejem Ratajem, Mieczysławem Niedziałkowskim i Januszem Kusocińskim. Spoczywa w kwaterze 274m, mogiła XVII, krzyż 59, na Cmentarzu w Palmirach.

Barwne i dramatyczne losy Lortscha – od utraconego majątku w Polsce, przez bajeczny epizod kaukaski, po tragiczną śmierć – utrwaliła Helena Mniszek w swojej powieści Panicz.

Fragment z przewodnika Dwory i pałace Mazowsza: powiat miński, Nina Herzberg-Zielezińska, 2026