♕Dwory i Pałace Polski: dwór Kozula I historia i właściciele
Podziel się:

Zapoznaj się z historią dworu w Kozuli

Przeczytaj więcej informacji o dworze w Kozuli. Poznaj jego historię. Miłego czytania!

Historia

Kozula to nazwa, która pierwotnie odnosiła się do młyna znajdującego się nad rzeką Rytą (bądź Rokoszanką; obecnie Klukówką), należącego do folwarku grabanowskiego, hrabstwa bialskiego Radziwiłłów (w II połowie XVIII wieku). Młyn Kozula był po raz pierwszy wzmiankowany  w inwentarzu folwarku Grabanów z 1781 roku, gdzie opisywany jest następująco:

Młyn Kozula zwany z dylów już przypsutych nowego pokrycia przy innej reperacji potrzebujący, o jednym kole... Przy tym że młynie grobla tyle reperacji potrzebująca ile erekcja nowej zaciągnąć może, na tejże grobli mostów dwa reperacji potrzebujących, 3-ci most i grobla od mostku per Poletek Miejski od miasta Białej, utrzymane być powinne1.

W 1781 roku grabanowski folwark został wydzierżawiony na trzy lata za sumę 25 tysięcy polskich złotych Niewadomskiemu. Na mocy umowy tejże dzierżawy Niewiadomski miał również prawo do wolnego mlewa w młynie w Kozuli oraz do łowienia ryb na stawku kozulskim i na rzece Rozkoszowej. Niewiadomscy, którzy dzierżawili Grabanów do 1818 roku gruntownie przebudowali i zmienili kompozycję folwarku nadając mu reprezentacyjny charakter. 

Folwark Grabanów wraz z Kozulą sprzedany został przez Prokuratorię Masy Radziwiłłowskiej na początku lat 20. XIX wieku Popławskiemu. Istnieją przypuszczenia, że nowym nabywcą majątku stał się Jakub Korwin Popławski, który był architektem na usługach Hieronima Floriana Radziwiłła. W 1756 roku Jakub otrzymał od Hieronima zlecenie na przebudowę letniej rezydencji w Roskoszy.

Prawdopodobnie w II połowie XIX wieku dobra grabanowskie przeszły w ręce Szulców i wkrótce potem dawna osada młyńska została przekształcona w ośrodek dworski. Przed 1881 rokiem Marcin (inne źródła podają imię: MArian) Szulc dokonał podziału swego majątku między dzieci. Tym samym Kozula przypadła jednej z jego córek. Wyszła ona za mąż za Edwarda Połozowskiego wnosząc mu w posagu Kozulę. Połozowski, który był inżynierem konstrukcji mostowych powiększył majątek do około 1000 ha, włączając do niego dawny awuls dóbr grabanowskich - Julków.

Około 1890 roku Połozowscy wybudowali istniejący do dzisiaj murowany pałac (dwór), przy którym skomponowali niewielkie założenia parkowe. Pięteowy korpus pałacu rzutowan jest na planie prostokąta, do którego od północnej strony przylega zróżnicowany architektonicznie parterowy pawilon kryjący wejście. Wydaje się, że został on stworzony w późniejszym czasie. Cały obiekt jest murowany z czerwonej cegły, na którą w narożach i otoczeniu okien nałożono geometryczne partie z białej zaprawy wapiennej. W części parterowaj zostały one boniowane, a na piętrze korpusu gładkie. Piętrowa bryła pałacu została nakryta dachem czterospadowym płaskim z licznymi kominami. Kąt nachylenia poszczególnych połaci urozmaiconego dachu w stosunku do pokrycia właściwego pałacu jest znacznie ostrzejszy. Okapy dachów są wysunięte poza obręb bryły. Wspierają się one na dekoracyjnie wykonanych kroksztynach w drewnie. Qidoczne są w części parterowej oraz u góry piętorwego korpusu. Jest to element, po którym rozpoznaje się m. in. architekturę w stylu neorenesansu francuskiego. Innymi elementami charakteryzującymi owy styl są geometryczne partie płaszczyzn z czerwonej cegły, które zostały połączone z geometrycznie potraktowanym detalem architektonicznym w białej zaprawie wapiennej. Na północny-wschód od dworu zlokalizowano nową część gospodarczą, gdzie budynki zgrupowane były wokół prostokątnego podwórza. Przylegał do niej od południowego-wschodu sad, założony na wschód od pałacu i parku. Od wschodu, południowego-zachodu i północy sad otaczały drogi spacerowe oraz szpalery - lipowy i klonowy. Na północ od pałacu i parku, pomiędzy drogą do Julkowa a zabudowaniami gospodarczymi umieszczono na trójkątnym terenie ogród warzywny, oddzielony od drogi różnogatunkowym szpalerem drzew. Całość kompozycji zajmowała obszar o powierzchni około 10 ha.

Kozula przetrwała szczęśliwie okres wojen lat 1914-1920. Jej stan nie uległ zasadniczym zmianom aż do roku 1939. W latach międzywojennych ukształtowane wcześniej założenie zostało jedynie powiększone o sady położone na północ od pałacu i parku, przy drogach do Grabanowa oraz do Julkowa i Rokitna. W latach 30. XX wieku Połozowscy zbankrutowali, a ich majątek został wystawiony na licytacje. Zakupił go wówczas (dokładnie w 1936 roku) Kazimierz Tołłoczko za sumę 60 tysięcy złotych. Kazimeirz jeszcze przed 1939 roku przekazał majątek swojej córce. W okresie okupacji hitlerowskiej Kazimierz Tołłoczko wraz z rodziną wstąpił do Związku Walki Zbrojnej, która później przeobraziła się w Armię Krajową. W pałacu w Kozuli odbywały się tajne rady, zebrania i kusy szkoleniowe z zakresu łączności radiowo-telegraficznej. 

W czasie II wojny światowej Kozula nie uległa zniszczeniu. Później majątek został rozparcelowany. Przez pewien czas resztówka wraz z dworem była administrowana przez Państwowy Zarząd Nieruchomości Ziemskich w Lublinie. Około 1947 roku teren ten objął Zakład Opieki Społecznej, który użytkował także w latach 80. XX wieku tę część założenia. Wspomniany Zakład uruchomił później w dworze Dom Opieki dla Starców. 

W latach 1947 - 1981 w Kozuli nastąpiły wielkie zmiany. Majątek został znacznie zaniedbany. Mówi o tym sporządzona w 1981 roku dokumentacja ewidencyjna całego założenia. Zauważono liczne zmiany w parku, m .in. duże ubytki starych drzew oraz pojawienie się samosiewów czy rozrost skupiska olchowego, które w całości przesłoniło widok z pałacu na rzekę Klukówkę. W 1981 roku pałac wyremontowano. Dobudowano do niego wschodnie skrzydło. Park został natomiast ogrodzony siatką, a dorga do pałacu oraz plac przed nim został wyasfaltowany. W południowej częśći założenia został wzniesiony budynek gosporadczy i śmietnik. Dobudowano również szklarnię i kotłownię. Posadzono również drzewa ozdobne. 

Sytuacja Domu Opieki Społecznej w Kozuli uległa zmianie na początku lat 90. XX w. Zaplanowano wtedy jego rozbudowę i unowocześnienie. Uroczyste otwarcie nowego Domu Opieki Społecznej w Kozuli odbyło się 27 stycznia 1994 roku. 

Przed 1996 rokiem przeprowadzono prace remontowe we dworze na potrzeby adaptacji obiektu dla dzieci z różnym stopniem upośledzenia umysłowego.

Źródła wiedzy

Opracowała: Nina Herzberg-Zielezińska, zdjęcia: www.zamki.rotmanka.com autor: Włodzimierz Jacek Adamski, 2008 r. (udostępniono za zgodą autora).