Śląskie
  • Pałac w Strzekocinach
    Pałac w Strzekocinach
    Województwo śląskie

    W II połowie XVII wieku Szczekociny należały do Franciszka Korycińskiego herbu Topór. Po jego śmierci, około 1703 roku, majątek przeszedł na własność Zygmunta Walewskiego, a kolejno w 1709 roku nabył go Franciszek Dembiński. Od 1925 roku w pałacu zamieszkiwał Tadeusz Halpert wraz z swoją rodziną.

  • Pałac w Nakle
    Pałac w Nakle
    Województwo śląskie

    Wieś Nakło swoją nazwę prawdopodobnie zawdzięcza jej założycielom – rodowi Nakiel. Przypuszczalnie istniała już w drugiej połowie XII wieku. W drugiej połowie XVIII wieku właścicielami majątku byli Młodzianowscy. Dzięki małżeństwu z Marcyanną Młodzianowską, hrabia Kajetan Bystrzanowski został dziedzicem nakielskich dóbr. To on wybudował pałac w Nakle.

Śląskie Dwory i Pałace

Obiekty rezydencjalne w województwie śląskim

Województwo śląskie jest obszarem charakteryzującym się występowaniem dość znacznego i zróżnicowanego zasobu zabytków, co wynika z uwarunkowań historycznych, w tym usytuowania na pograniczu historycznych regionów, niejednorodnej i wielokrotnie zmieniającej się w ciągu wieków przynależności terytorialnej i politycznej poszczególnych ziem, a co za tym idzie przynależności w poszczególnych okresach do odmiennych obszarów kulturowych.

Etapem, który zaważył na charakterze krajobrazu kulturowego środkowej i południowo--zachodniej części województwa (zarówno na Górnym Śląsku, jak i w Królestwie Kongresowym) oraz kilku historycznych ośrodków miejskich, był okres industrializacji, przypadający na czas od końca XVIII do połowy XX w. Dziedzictwem tych czasów są m.in. obiekty rezydencjalne.

Według stanu bazy NID na dzień 30 kwietnia 2016 r. na terenie województwa śląskiego znajduje się 3938 obiektów wpisanych do rejestru zabytków, co stanowi 5,56% krajowego zasobu zabytkowego. Dane te upoważniają do stwierdzenia, że obszar województwa w skali całego kraju należy do regionów nasyconych zabytkami w stopniu średnim. Zalicza się do tych zabytków m.in. liczne założenia rezydencjonalne i krajobrazowe, w tym m.in. zespół pałacowo-parkowy w Pszczynie czy park pałacowy w Świerklańcu, a ponadto awangardowy zespół rezydencji Prezydenta II RP w Wiśle.

Ochroną poprzez wpis do rejestru otoczono 177 zabytków rezydencjonalnych (3,65%), w tym zróżnicowane formalnie i stylistycznie pałace oraz dwory, wzniesione w okresie nowożytnym, w XIX i na początku XX w., skupione najliczniej na obszarze powiatów bielskiego, cieszyńskiego, częstochowskiego, gliwickiego, lublinieckiego, raciborskiego, tarnogórskiego i zawierciańskiego. Analogicznej wielkości zasób tworzą także zabytki folwarczne (177; 3,32%), w dużej mierze XIX- i XVIII-wieczne, w tym m.in. oficyny, czworaki, spichlerze, stajnie, wozownie, stodoły, obory, owczarnie itp., których szczególnie wiele chronionych jest na obszarze powiatów cieszyńskiego, gliwickiego, lublinieckiego, pszczyńskiego, tarnogórskiego i zawierciańskiego.

Obiekty zagrożone - czytaj więcej

Za zagrożone uznano aż 36 zabytków rezydencjonalnych, w tym część wchodzących w skład zespołów dworskich i dworsko-parkowych sklasyfikowanych w całości jako zagrożone. Są wśród nich pałace z XVII – początku XX w. Obiekty te wraz z zabudową folwarczną wydają się najbardziej narażonymi na całkowite zniszczenie grupami. Stosunkowo dużą grupę stanowi również powiązana z rezydencjami zabytkowa zieleń komponowana (18), w tym głównie parki i ogrody dworskie oraz pałacowe.

Nieużytkowanie i wynikająca stąd nie najlepsza sytuacja części obiektów rezydencjonalnych oraz towarzyszących im zespołów folwarcznych i założeń zabytkowej zieleni jest przede wszystkim pokłosiem powojennego losu tego typu obiektów, tj. upaństwowienia i zagospodarowania na odmienne funkcje, następnie zmian ustrojowych po 1989 r., likwidacji Państwowych Gospodarstw Rolnych i złożonej sytuacji własnościowej zespołów, a nierzadko wybranych z zespołów pojedynczych obiektów. Część spośród wytypowanych obiektów pozostaje nadal własnością Skarbu Państwa w zarządzie Agencji Nieruchomości Rolnych, z kolei pozostałe przeszły po 1989 r. na własność samorządów bądź osób prywatnych. Przejęcie zabytków przez osoby prywatne w wielu przypadkach, niestety, nie wpłynęło na poprawę stanu technicznego, a w efekcie na ponowne użytkowanie obiektów. Niejednokrotnie przeszkodą okazują się niewystarczające nakłady finansowe na przeprowadzenie kompleksowych prac remontowych i konserwatorskich, mających na celu dostosowanie obiektu do nowych funkcji. Przeszkodą bywają również tak specyficzne, indywidualne sytuacje, jak np. wtórne, nieprzemyślane podziały własnościowe jednolitych niegdyś założeń, skutkujące przypadkami usytuowania zabytków na małych, trudnych do zagospodarowania działkach. Z terenu województwa śląskiego znane są co najmniej dwa przypadki (pałacyk myśliwski w Gorzycach i pałac w Bycinie), w których brak odpowiednio dużego otoczenia zabytku do zagospodarowania, m.in. pod parkingi, był istotnym powodem do odstąpienia przez inwestora od adaptacji zabytku na nową funkcję. Nieużytkowanie i niszczenie zabytków bywa również związane z niewyjaśnionymi kwestiami własnościowymi, jak ma to miejsce w przypadku zespołu pałacowo-parkowego w Pilicy, będącego od ponad 20 lat przedmiotem sporu sądowego pomiędzy spadkobiercami przedwojennych właścicielami z osobą, która wykupiła obiekt od Skarbu Państwa po 1989 r. Zdarzają się również przypadki, w których brak zabezpieczenia zabytku i wyłączenie z użytkowania wynika z woli właściciela. Tego typu przykładem jest XVIII-wieczny dwór w Jarząbkowicach, będący elementem założenia dworsko-parkowego należącego w całości do prywatnego właściciela, który zainteresowany jest wyłącznie wykorzystywaniem zabudowy inwentarskiej w zespole. Podobnie jak w przypadku innych zabytków, jedną z przyczyn nieużytkowania zabytków rezydencjonalnych bywa zły stan techniczny, skłaniający inwestorów do porzucenia planów związanych ze skomplikowanym zabezpieczeniem i renowacją obiektu, czego przykładem jest dwór w Czepurce, posadowiony na niestabilnym gruncie, wpływającym negatywnie na konstrukcję naziemnej części obiektu.

Co istotne, nieużytkowanie obiektów rezydencjalnych oraz dworskich i brak opieki nad nimi rzutują zwykle na stan zachowania całych historycznych zespołów, a więc również na towarzyszącą zabudowę folwarczną. Tego typu zabytki wchodzące w skład dawnych założeń dworskich i folwarcznych wydają się szczególnie narażoną na zniszczenie grupą. Z uwagi na likwidację majątków ziemskich i kolejne, powojenne zmiany ustrojowe, duża część spośród tych zabytków nie jest użytkowana i przypuszczalnie nie będzie wykorzystywana zgodnie z  pierwotną funkcją. Niejednokrotnie w przypadku tego typu zespołów zdarza się, że przy wyborze nowej funkcji dla budynku rezydencjonalnego nie uwzględnia się towarzyszącej mu zabudowy gospodarczej, co w dłuższej perspektywie skutkuje degradacją założeń i najbliższego otoczenia pałaców bądź dworów, czego przykładem jest choćby zespół pałacowy i folwarczny w Kochcicach oraz zespoły pałacowe w Łubiu i Drogomyślu (obecnie domy opieki społecznej). W kilku przypadkach, jak w Czechowicach-Dziedzicach oraz Pogórzu, w wyniku nieprzemyślanych podziałów własnościowych zespołów poszczególne obiekty stały się własnością różnych osób, firm i instytucji, ukierunkowanych na odmienne sposoby zagospodarowania budynków i  ich otoczenia.

Wiele spośród zabytków jest zagrożonych ze względu na bierną postawę właścicieli, niejednokrotnie odstępujących od rozpoczętych i nieukończonych inwestycji przy obiektach. Tego typu przykładami są m.in. wymieniany już pałac w Bycinie, willa w Kotliszowicach, pałac w Rzuchowie oraz tzw. kamienica wójta w Będzinie. Efektem tej sytuacji jest długotrwałe narażenie zabytku, poprzez brak zabezpieczenia przed negatywnym oddziaływaniem czynników atmosferycznych i biologicznych, na dalsze niszczenie substancji. W skrajnych przypadkach zdarza się, że wieloletnie uchylanie się właścicieli od niezbędnego zabezpieczenia obiektów i przywrócenia ich do dobrego stanu technicznego skutkuje całkowitą degradacją substancji w stopniu powodującym utratę wartości zabytkowych.

Fragmenty tekstu pochodzą z Raportu o stanie zachowania zabytków nieruchomych w województwie śląskim. Zabytki wpisane do rejestru zabytków (księgi rejestru A i C), wyd. Narodowy Instytut Dziedzictwa, Warszawa 2017.


Literatura z regionu

Dwory Małopolski w fotografii archiwalnej
  • Nowość!

Dwory Małopolski w fotografii archiwalnej

ISBN: 978-83-65602-26-8
Ocena:
NieaktywnaNieaktywnaNieaktywnaNieaktywnaNieaktywna
Cena: 76,00
Ruiny Polski
  • Nowość!

Ruiny Polski

ISBN: 978-83-61889-74-8
Ocena:

Ocena użytkowników: 5 / 5

AktywnaAktywnaAktywnaAktywnaAktywna
Cena: 92,00
Zamki, dwory i pałace w Sudetach

Zamki, dwory i pałace w Sudetach

ISBN: 978-83-89102-93-5
Ocena:

Ocena użytkowników: 5 / 5

AktywnaAktywnaAktywnaAktywnaAktywna
Cena: 84,00
Dwór - polska tożsamość

Dwór - polska tożsamość

ISBN: 978-83-7506-921-1
Ocena:

Ocena użytkowników: 5 / 5

AktywnaAktywnaAktywnaAktywnaAktywna
Cena: 59,00
Najpiękniejsze zamki, pałace i dwory w Polsce
  • Super książka!
  • Nowość!

Najpiękniejsze zamki, pałace i dwory w Polsce

ISBN: 978-83-213-5023-3
Ocena:

Ocena użytkowników: 5 / 5

AktywnaAktywnaAktywnaAktywnaAktywna
Cena: 110,00
W ziemiańskim dworze
  • Nowość!

W ziemiańskim dworze

ISBN: 978-83-01-21453-1
Ocena:
NieaktywnaNieaktywnaNieaktywnaNieaktywnaNieaktywna
Cena: 59,00
Dwór Polski. Literackie obrazy w prozie XIX i XX wieku
  • Nowość!

Dwór Polski. Literackie obrazy w prozie XIX i XX wieku

ISBN: 978-83-01-20767-0
Ocena:
NieaktywnaNieaktywnaNieaktywnaNieaktywnaNieaktywna
Cena: 59,00

Najnowsze wpisy z województwa śląskiego

Zapoznaj się z najnowszymi wpisami o dworach i pałacach z naszej Bazy DIPP.

Pałac Włodowice
Pałac Szczekociny
Pałac Nakło
Dwór Turzyn

Redaktorzy DIPP śląskiego
Nina Herzberg-Zielezińska

Nina Herzberg-Zielezińska

Myślę, że mogłabym siebie określić jako pasjonatkę i obrończynię zabytków. Jestem poszukiwaczką interesujących miejsc oraz historii. W realizowaniu wytyczonych sobie celów czy projektów jestem ambitna i uparta. Krótko mówiąc nie daje łatwo za wygraną. Od życia oczekuję samych pozytywnych wrażeń. Choć kocham swoje rodzinne miasto – Wejherowo – to uwielbiam podróżować, nie tylko za granicę ale również po Polsce. 

Moja przygoda z obiektami rezydencjalnymi rozpoczęła się od wycieczki do pałacu w Karżniczce i pomysłu na pracę magisterską. "Historyczne rezydencje powiatu wejherowskiego - krajobraz kulturowy i narracje"  dały początek mojej nowej pasji. To wtedy rozpoczęłam poszukiwania dworów i pałaców i odkryłam, że jest ich naprawdę dużo. Obecnie pracuję nad skatalogowaniem wszystkich obiektów rezydencjalnych w całej Polsce. 

Patrycja Grygoruk

Patrycja Grygoruk

Tytuł powsinogi zyskałam już jako dziecko. Podczas szkolnych wyjazdów gdy inne dzieci z płaczem namawiały opiekunów do powrotu do domu, ja wymykałam się nocą z latarką na poszukiwania ciekawych miejsc. Te kilka lat później nic się w tej kwestii nie zmieniło. Ciekawość świata, którą mam w sobie zaprowadziła mnie do szkoły o profilu turystycznym.

Dlaczego Dwory i Pałace?
Te piękne, choć często zaniedbane obiekty pozwalają przenieść się oczyma wyobraźni do czasów, bez których dzisiejsza rzeczywistość nie wyglądałaby tak jak wygląda. Poszukiwanie nowych obiektów na mapie naszego kraju pozwala mi się realizować zawodowo ale jest też dla mnie swoistą odskocznią od tzw. trudów życia codziennego.