Twój koszyk jest pusty

Pałac w Bałtowie
Pałac w Bałtowie
Województwo świętokrzyskie

Nad wejściem do pałacu wykuto napis, który miał witać gości – „Boże! Ci wszyscy, którzy tu bywają, czego nam życzą, niechaj sami mają”. Pałac został wybudowany w latach 1894-1899 przez ówczesnych właścicieli, rodzinę Druckich-Lubeckich. Obiekt składał się z 36 pokoi, sali balowej, biblioteki oraz kancelarii księcia Aleksandra Druckiego-Lubeckiego.

Pałac w Chrobrzu
Pałac w Chrobrzu
Województwo świętokrzyskie

Legenda głosi, iż w Chrobrzu Bolesław Chrobry zbudował zamek. Jednak większość badaczy uważa, że był to raczej niewielki gródek obronny. Na wzgórzu Zamczysko w XIV wieku istniał zamek rycerski, który zbudowali Tęczyńscy herbu Topór. Prawdopodobnie powstał on na miejscu wcześniej wspomnianego grodziska. Zamek zniszczono w XVI wieku.

Świętokrzyskie Dwory i Pałace

Obiekty rezydencjalne w województwie świętokrzyskim

Województwo świętokrzyskie to w dużej mierze spuścizna dawnego województwa sandomierskiego, a potem kieleckiego. Województwa rozległego niegdyś, a pomniejszanego przez wieki – najpierw o prawobrzeżne ziemie nadwiślańskie (lubelskie, od końca XV w.), później o część południowo-wschodnią (rzeszowską, od okresu rozbiorów), aktualnie o część północną (radomską), ale też z włączoną już w wiekach średnich (w połowie XIII w.) częścią południowo-zachodnią (dawna ziemia wiślicka). Region ten pozostawał od wieków w centrum polskiej państwowości, kultury i tradycji; w niektórych okresach wręcz je kształtując. Te historyczne uwarunkowania, skorygowane w pewnym stopniu subiektywnie realizowaną lokalną polityką konserwatorską, wpłynęły na rodzaj i rozłożenie na terenie województwa obiektów i stanowisk wpisanych do rejestru zabytków. Obecne województwo to orientacyjnie przyjęty obszar między Wisłą, Nidą, Pilicą i Kamienną; zajmuje ok. 3,5% powierzchni kraju i ma tyleż samo ludności. Fizjograficznie występuje tu w zasadzie podział na trzy części, ale dla potrzeb niniejszego Raportu wyróżniono cztery części – kulturowo różnie zagospodarowane – co wynika zarówno z uwarunkowań geograficznych, jak i historycznych. Część środkową i północno-wschodnią zajmują wypiętrzenia Gór Świętokrzyskich (Wyżyna Kielecka), część południowa to Niecka Nidziańska, południowo-wschodnia to Wyżyna Sandomierska, zaś północno-zachodnia to fragment Wyżyny Przedborskiej.

W województwie świętokrzyskim znajdowały się (w okresie poddanym weryfikacji) 1653 obiekty wpisane do rejestru zabytków. Na tle kraju sytuuje się to poniżej średniej krajowej, czyli województwo świętokrzyskie (zajmując ok. 3,74% powierzchni kraju i mając ok. 3,25% ludności) posiada 2,33% zabytkowego zasobu kraju.

Jedną z najliczniejszych grup zabytków w województwie świętokrzyskim są zabytki ogólnie związane z dawnymi założeniami dworskimi (rezydencji, zieleni/parków i budynków folwarcznych) – jest ich ok. 26% w skali regionu, co może świadczyć m.in. o znacznym rozdrobnieniu tu własności szlacheckiej, ale też niewiele przekracza średnią krajową.

Dawne województwo sandomierskie zapełniały liczne siedziby szlacheckie i rezydencje możnowładcze, związane ze znaczącymi polskimi rodami. Dworów, które pierwotnie (jeszcze przed wojną) były prawie w każdej wsi, pozostało niewiele – ponad 50; niektóre są obecnie zamieszkane i odnowione (np. w Ludyni i Śmiłowie), niektóre (np. w Woli Świdzińskiej) pozostały w stanie prawie oryginalnym (ale, niestety, są zaniedbane), niektóre chylą się ku upadkowi (np. w Promniku). Większe rezydencje nie miały szczęścia do zawieruch dziejowych, przetrwały do dziś m.in. założenia w Bałtowie, Bejscach, Czyżowie Szlacheckim, Górkach Klimontowskich, Kurozwękach i najbardziej wyjątkowy – Krzyżtopór w Ujeździe (w formie trwałej ruiny).

Ogólnie pojęte obiekty rezydencjonalne (czyli łącznie rezydencje oraz związane z nimi zieleń/założenia parkowe i budynki folwarczne) w stosunkowo niezłym stanie zachowały się w liczbie 375 (90% w swojej kategorii). Zagrożone to głównie obiekty przemysłowe (15) i gospodarcze (3). Najwięcej procentowo wartości zabytkowych utraciły obiekty mieszkalne (10; prawie 4,5% zasobu mieszkalnego) i założenia parkowe (8; prawie 3,5% zasobu zieleni zabytkowej).

Stopień zachowania licznie reprezentowanych zabytków związanych z dawnymi majątkami ziemskimi (czyli łącznie rezydencjonalne, zieleń i folwarczne) kształtuje się na poziomie 90%, czyli poniżej średnie wojewódzkiej. Rejony charakterystyczne, które można po raz kolejny pozytywnie wymienić, to powiat kielecki i Kielce oraz powiat sandomierski (czyli siedziby administracyjne regionalnych władz konserwatorskich) – gdzie blisko 100% obiektów w pierwotnej funkcji zachowało się w stanie niezagrożonym, a negatywnie: powiat starachowicki, gdzie wskaźnik ten nie sięga nawet 80%, co spowodowane jest złym stanem obiektów przemysłowych.

Obiekty zagrożone - czytaj więcej

Najwięcej zagrożonych, zarówno pod względem ilościowym, jak i procentowym, jest obiektów przemysłowych (15; prawie 1/4 wszystkich obiektów przemysłowych wpisanych do rejestru). Następnie wymienić należy obiekty gospodarcze (zagrożonych jest jedynie 3, ale jest to ponad 16% wszystkich zabytków gospodarczych będących w rejestrze) i  folwarczne (zagrożonych jest 9; ponad 10% tego typu obiektów). Większość z tych obiektów to elementy związane z dawnymi majątkami ziemskimi: założeniami dworskimi, pałacowymi, folwarcznymi. Zagrożenia występują zazwyczaj w całych zespołach, ale obiekty towarzyszące dominantom (dwór, pałac) najczęściej są w dużo gorszym stanie; łącznie w grupie dawnych majątków (przyjętej jako suma rezydencji, zieleni i budynków folwarcznych) jest 27 obiektów zagrożonych (6,5% ogółu tych obiektów, ale aż ponad 1/3 wszystkich zagrożonych).

Zabytków szczególnie zagrożonych w województwie jest niespełna 5% ze wszystkich obiektów (73). Prawie 25-procentowy udział, w tym zarówno obiektów przemysłowych, jak i ogólnie pojętych założeń rezydencjonalnych (na które też składają się towarzyszące im parki i zabudowania folwarczne), prowadzi do wniosku o niedocenianiu świeckiej tradycji, pochodzącej z  całkiem niedawnych czasów, bo głównie z XIX i częściowo z XX w. Wskazuje na to zestawienie chronologiczne, gdzie 38 obiektów ma XIX-wieczne proweniencje. I nie dziwi wobec tego rozkład powiatowy, w którym przodują powiaty o tradycji: przemysłowej (kielecki, ostrowiecki, starachowicki) oraz dworkowej (buski, jędrzejowski, opatowski). Przyczyny wystąpienia zagrożenia są wspólne dla wszystkich rodzajów zabytków i skutkują stanem prowadzącym do stopniowego zawilgocenia, zagrzybienia, osłabienia konstrukcji i w efekcie do destrukcji zabytku. Obserwuje się, że powyższy problem występuje najczęściej w obiektach prywatnych – wynika to po części (dla obiektów dużych) z nieświadomości inwestorów i braku wcześniejszej oceny kosztów inwestycji (w efekcie czego nabyte nieruchomości zabytkowe zmieniają właścicieli, jednak ich kondycja się nie zmienia); zaś dla obiektów małych często z ubóstwa mieszkańców. Sytuację pogarsza jeszcze fakt, gdy powyższe realia dotyczą obiektu przemysłowego; do czynników niesprzyjających dochodzi wówczas problem adaptacji obiektu przy konieczność uszanowania jego przemysłowego charakteru (np. zespół dawnego zakładu Schönberga w Wąchocku). Oczywistym, ale nie do końca tłumaczącym powodem jest brak środków – czy to w kasie gminnej, czy u prywatnego właściciela. Kolejną problematyczną grupą zabytków są obiekty związane z dawnymi majątkami ziemskimi: założeniami pałacowymi, dworskimi i folwarcznymi, gdzie fazę niszczenia zapoczątkowała już powojenna polityka państwa, gdy dawne majątki przekazywane były głównie przedsiębiorstwom rolniczo-produkcyjnym oraz niekiedy ośrodkom gminnym – co skutkowało przeważnie rabunkową eksploatacją lub nowymi, doraźnymi inwestycjami i degradacją zabytku. Współczesne losy tych obiektów zaczynają się już trochę lepiej kształtować. Część z nich udało się odzyskać dawnym właścicielom (lub ich spadkobiercom), którzy zajęli się ich odnową (lub też nie mogą sobie z nią poradzić), ale inne pozostały we władaniu, już skomunalizowanym, gminnym i trudno dla nich znaleźć sensowne użytkowanie (szczególnie że wymaga to nakładów większych niż nowe inwestycje). Przykładem jest zespół pałacowy we Włostowie – który po wojnie pozostawiony został na pastwę miejscowej ludności, a ta doprowadziła obiekty założenia do ruiny (w jakiej pozostają do dzisiaj). Właściciel odzyskał część majątku, ale jego stan jest tak zły, że odbudowa jawi się jako nieopłacalna. W każdym przypadku konieczna jest teraz zdecydowana interwencja konserwatorska, wsparta (jednak) środkami finansowymi – stosownymi do indywidualnego przypadku danego obiektu.

Fragmenty tekstu pochodzą z Raportu o stanie zachowania zabytków nieruchomych w województwie świętokrzyskim. Zabytki wpisane do rejestru zabytków (księgi rejestru A i C), wyd. Narodowy Instytut Dziedzictwa, Warszawa 2017.



Najnowsze wpisy z województwa świętokrzyskiego

Zapoznaj się z najnowszymi wpisami o dworach i pałacach z naszej Bazy DIPP.

Dwór Krasińskich
Pałac Chroberz
Pałac Bałtów
Pałac Bejsce

Redaktorzy DIPP świętokrzyskiego
Nina Herzberg-Zielezińska

Nina Herzberg-Zielezińska

Myślę, że mogłabym siebie określić jako pasjonatkę i obrończynię zabytków. Jestem poszukiwaczką interesujących miejsc oraz historii. W realizowaniu wytyczonych sobie celów czy projektów jestem ambitna i uparta. Krótko mówiąc nie daje łatwo za wygraną. Od życia oczekuję samych pozytywnych wrażeń. Choć kocham swoje rodzinne miasto – Wejherowo – to uwielbiam podróżować, nie tylko za granicę ale również po Polsce. 

Moja przygoda z obiektami rezydencjalnymi rozpoczęła się od wycieczki do pałacu w Karżniczce i pomysłu na pracę magisterską. "Historyczne rezydencje powiatu wejherowskiego - krajobraz kulturowy i narracje"  dały początek mojej nowej pasji. To wtedy rozpoczęłam poszukiwania dworów i pałaców i odkryłam, że jest ich naprawdę dużo. Obecnie pracuję nad skatalogowaniem wszystkich obiektów rezydencjalnych w całej Polsce. 

logo dwory i pałace polski

Copyright © 2020 Dwory i Pałace Polski. Powered by Indico S.C.  & Joomla! CMS 

Postaw mi kawę na buycoffee.to

Znajdż nas na:

Instagram Facebook Facebook youtube

Kontakt

Indico S.C. , Przyjaźni9, 84-215 Gowino
NIP: 5882424318, REGON: 366309509

Kontakt z redakcją:

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.