Zamek w Kórniku

Ogromne, neogotyckie zamczysko imponujące rozmiarami, pięknie położone nad brzegiem jeziora, z wszystkimi elementami średniowiecznego zamku, tak jak to sobie wyobrażali XIX-wieczni architekci i fundatorzy, a więc obowiązkowymi wieżami, basztami, krenelażami, fosą i neogotyckim mostem, a także elementami sztuki islamu. Dzisiejszy zamek stanął w miejscu średniowiecznego, drewnianego z XIV wieku, zastąpionego rozbudowywanym systematycznie w XV, XVI i XVIII wieku zamkiem murowanym. W obecnym kształcie jest on tą budowlą, którą na zlecenie przedostatniego z Działyńskich, Tytusa, wzniesiono w latach 1838-1861 w stylu neogotyku angielskiego według projektu Karola Fryderyka Schinkla, bardzo znanego architekta niemieckiego działającego aktywnie w Wielkopolsce, gdzie zaprojektował między innymi zamek w Antoninie, pałac w Kwilczu, a także pałac w Owińskach. Zamek w Kórniku jest doskonałym przykładem architektury wieku XIX, wieku, który w wyniku ideologii oświecenia i rewolucji francuskiej straciwszy wiarę w te wartości, które zbudowały Europę, nie wytworzył oryginalnej sztuki. A ponieważ życie nie znosi pustki, pozostało mu tylko nie kończące się przetwarzanie form dawnych. Trzeba jednak przyznać, że formy dawne poznał do perfekcji. Tak więc architektura XIX-wieczna to gotyckie, a czasem romańskie zamki, rzymskie czy greckie teatry, romańskie kościoły, barokowe i renesansowe pałace. Zamek w Kórniku budził zachwyt współczesnych, a krytykę – podobnie jak cała XIX-wieczna sztuka naśladowcza – następnych pokoleń. Dziś półtorawieczna patyna nadaje szlachetności jego murom. Wspaniałe zbiory i pamiątki narodowe zebrane przez Działyńskich i Zamoyskich, ofiarowane narodowi, które niemal nietknięte przetrwały obie wojny, czynią z Kórnika najciekawszą w swoim rodzaju rezydencję w Polsce. Jest on obiektem wyjątkowym również z tego względu, że zachował po dziś dzień swój dawny charakter: rezydencji prywatnej kolekcjonerów pamiątek narodowych i dzieł sztuki. Dzięki temu nie ma w nim nic z anonimowości i chłodu wnętrza pseudomieszkalnego, urządzonego przez muzealników. Jest autentyczne ciepło domu tak zaaranżowanego, jak go chcieli widzieć ludzie, którzy w nim naprawdę mieszkali. Kolejne pokoje – gabinety, salony, sypialnie – tchną autentycznością, co jest zupełnie w Polsce wyjątkowe.

Kórnik występuje w dokumentach co najmniej od 1362 roku. Od XIV wieku do 1592 roku stanowił własność rodziny Górków i główną ich siedzibę. W XVII wieku należał do Czarnkowskich i Grudzińskich. Od 1678 do 1880 roku był własnością Działyńskich. Po ostatnim z Działyńskich, Janie, przeszedł na rzecz jego siostrzeńca, Władysława Zamoyskiego, syna generała Zamoyskiego. W 1925 roku Władysław Zamoyski wraz z matką generałową Jadwigą Zamoyską i siostrą Marią Zamoyską ofiarował dobra kórnickie wraz z zamkiem i zbiorami narodowi, tworząc Fundację „Zakłady Kórnickie”. W 1953 roku dobra zostały skonfiskowane przez rządy komunistyczne, a zamek ze zbiorami oddany Polskiej Akademii Nauk. W konsekwencji zlikwidowania dobrego zabezpieczenia w postaci wielkich dóbr rozpoczęły się kłopoty finansowe. W 2001 roku mocą ustawy Fundacja „Zakłady Kórnickie” została restytuowana w okrojonej formie.

Kórnik aż do 1953 roku był fundacją i posiadał liczne majątki ziemskie, które liczyły razem 7188 hektarów.

Tekst: Piotr Libicki, Dwory i Pałace wiejskie w Wielkopolsce, Poznań 2002.
Zdjęcia: Dariusz Poborski, 2024 r., https://poborskid.wordpress.com