Pałac w Kościelcu

Historia Kościelca Kolskiego sięga X-XI wieku, kiedy to miejsce to stało się ważnym centrum osadniczym i administracyjnym. Już w połowie XII wieku wybudowano tu kościół parafialny, który częściowo przetrwał do dziś. W średniowieczu prawdopodobnie istniał tu dwór obronny, a od połowy XVII wieku potwierdzono istnienie rezydencji starościńskiej. W latach sześćdziesiątych XVIII wieku, za czasów starosty Rafała Gurowskiego, siedziba w Kościelcu była określana mianem "zamku – rezydencji starościńskiej".

W 1836 roku car Mikołaj I przekazał majątek w Kościelcu generałowi kawalerii Gwalbertowi Cyprianowi von Kreutzowi. Jego syn, Aleksander Cyprian von Kreutz, zainicjował budowę reprezentacyjnego pałacu, modernizując rodową siedzibę wraz z żoną, Elizawietą Woyeykową. Projekt zlecono architektowi Józefowi Benedyktynowiczowi Chrzanowskiemu. Budowę zakończono w 1889 roku, co potwierdza sygnatura kaliskiego malarza Augusta Bertelmanna, który udekorował wnętrza rezydencji.

Po śmierci Aleksandra Cypriana w 1911 roku, majątek w Kościelcu przeszedł na jego syna, również Aleksander. Jednak już w 1914 roku, po wybuchu I wojny światowej, rodzina Kreutzów ewakuowała się do Piotrogradu, a ich majątek został przejęty przez pruski zarząd okupacyjny. W 1918 roku Rada Regencyjna unieważniła wszystkie carskie dekrety dotyczące własności w Królestwie Polskim, a majorat kościelecki stał się własnością Skarbu Państwa. Po bolszewickim przewrocie w Rosji, Aleksander Kreutz z rodziną ewakuował się na zachód, próbując w 1919 roku odzyskać majątek, jednak bezskutecznie. W II Rzeczpospolitej pozostali potomkowie Kreutzów, a jednym z nich był światowej sławy scenograf i malarz, profesor Andrzej Kreutz-Majewski.

Bezpośrednio po II wojnie światowej, kiedy pałac w Kościelcu służył m.in. jako siedziba gestapo, nie przywrócono przedwojennych instytucji. Dopiero od lat pięćdziesiątych zaczęto na nowo rozwijać tradycje placówek rolniczych. W latach 1945-1955 pałac był użytkowany przez PGR Mchowo, gdzie przechowywano płody rolne oraz organizowano kolonie dla dzieci. W 1955 roku, z powołaniem Technikum Rolniczego, pałac został przekształcony w siedzibę szkoły, a w roku szkolnym 1955/56 przeszedł remont.

Po przeniesieniu szkoły do nowego gmachu w 1960 roku, pałac w Kościelcu pozostał jako internat, zachowując większość oryginalnego wystroju architektonicznego. W 1975 roku stał się siedzibą Ośrodka Postępu Rolniczego, a od 1991 roku ODR-u. Niestety, w ostatnich dekadach XX wieku pałac oraz park uległy degradacji z powodu braku konserwacji. W 2007 roku, po reorganizacji ODR, pałac przekazano Zespołowi Szkół Plastycznych w Kole. Obecnie pałac jest wyremontowany. Od 2016 roku mieści się w nim Państwowe Liceum sztuk plastycznych.

• Strategia Rozwoju Gminy Kościelec na lata 2021-2030
• Makary Górzyński, Pałac Kreutzów w Kościelcu Kolskim rezydencja Belle Époque, dostęp online
• Makary Górzyński, Album historyczny pałacu Kreutzów w Kościelcu, Studencko-doktorancka sesja naukowa „Przestrzenie konfliktu”, Warszawa 26 IV 2014
• Makary Górzyński, Powikłane losy arystokratycznej rodziny w erze imperiów i państw narodowych. Kreutzowie kościeleccy [w:] Zeszyty kaliskiego towarzystwa genealogicznego „Kalisia”, Tom VI, Kalisz 2017

Opracowała: Nina Herzberg-Zielezińska

Zdjęcia:

• Wiesław Karbowy, 2021 r., grupa na Facebooku Dwory i Pałace Polsk