Pałac Czerniejewo

Prawdziwie królewska rezydencja, jedna z najokazalszych – jeżeli nie najokazalsza – w Wielkopolsce. Wczesnoklasycystyczny pałac wzniesiono dla generała Jana Lipskiego w latach 1771-1775 na fundamentach dawnego zamku. Architektem był zapewne Ignacy Graff z Rydzyny. Pałac był dwukrotnie przebudowywany. Po raz pierwszy wkrótce po wzniesieniu, bo już w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku, kiedy dobudowano wielkich rozmiarów portyk kolumnowy znacznie wysunięty przed linię elewacji, zapewniający kryty podjazd pod samo wejście i dodający rezydencji niezwykłej okazałości.

Następna rozbudowa nastąpiła w latach dwudziestych XX wieku, kiedy to rozpoczęto budowę galerii, łączących korpus główny z oficynami. Wtedy też rozbudowano sam korpus główny po stronie wschodniej. Budowę galerii dokończono dopiero w latach 1980-1982. Okazałości założeniu dodają dwa dziedzińce prowadzące do pałacu: najpierw tak zwany avant-cour, a następnie wspaniały cour d’honneur – dziedzińce zamknięte stajniami, wozowniami i oficynami, oddzielone ogrodzeniami ze wspaniałymi kratami – całość poprzedzona bramą. Wnętrzom nadano wygląd – zachowany w większości do dzisiaj – w czasie przebudowy z lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku być może według projektów Kamsetzera. Wtedy powstała m.in. okrągła, wsparta na kolumnach sala terrena oraz reprezentacyjna, wysoka na dwie kondygnacje i nakryta spłaszczoną kopułą sala na piętrze. Te zmiany zmusiły ich autorów do wbudowania po stronie ogrodowej trójbocznego ryzalitu, czego dodatkowym efektem jest ożywienie monotonnej skądinąd elewacji po tej stronie pałacu. Wewnątrz frontonu umieszczono herb Lipskich Grabie.

Całe założenie pałacowe jest połączone z miastem. Jest to zapewne jeden z ostatnich tego typu przykładów solidaryzmu społecznego, gdy pozycja majątkowa zobowiązywała do zajęcia odpowiedniej pozycji społecznej wobec okolicznych mieszkańców: ich obrony, opieki nad nimi i troski o nich. Koncepcja rezydencji połączonej z miastem była ostatnim przejawem dawnej średniowiecznej roli zamku, do którego chronili się mieszkańcy w razie najazdu. Założenie w Czerniejewie kontynuujące starą tradycję powstało, zanim w okresie oświecenia fikcja równości zniszczyła naturalną rolę szlachcica – opiekuna poddanych.

Same początki miasta nie są znane. Ale Czerniejewo istniało już napewno w XV w., ponieważ w 1458r. dostarczało królowi 4 zbrojnych na wojnę z Krzyżakami. Czerniejewo w XVI w. należało do Górków, których herbem była łódź.

Później majątek należał do Radomickich, a potem do Lipskich. Jak wspomniano wcześniej to generał Jan Lipski na otrzymanych z posagu ziemiach zbudował pałac wraz z dwoma oficynami. W 1823 r. poprzez małżeństwo córki generała Lipskiego majątek przeszedł na własność Skórzewskich. W roku 1885 hr. Rajmund Skórzewski ustanowił z dóbr Czerniejewo-Radomice ordynację na zasadzie majoratu. Otrzymał on tytuł hrabiowski na zasadzie primogenitury, to znaczy dziedziczenia jedynie przez najstarszego syna i pod warunkiem, że syn taki urodził się z matki szlachcianki i pozostawał właścicielem ordynacji Czerniejewo-Radomice. Ostatnim właścicielem Czerniejewa był czwarty ordynat na Czerniejewie i Radomicach hr. Zygmunt Skórzewski, będący jednocześnie właścicielem dóbr łabiszyńskich z pięknym pałacem w Lubostroniu. W 1939 roku właścicielem Czerniejewa był hr. Zygmunt Skórzewski. Majątek wraz z folwarkami w 1926 roku liczył 6310 hektarów i miał gorzelnię.

Po wybuchu II wojny światowej rodzina Skórzewskich uciekła z pałacu, w którym stacjonowały wojska niemieckie, do momentu wkroczenia Armii Czerwonej. Po wojnie wnętrza pałacu służyły jako schronienie dla sierot z Wołynia. W 1945 r. utworzono w nim Państwowy Dom Dziecka, który funkcjonował tu do 1977 r.

W późniejszych latach pałac i przylegle mu budynki zostały wyremontowane z przeznaczeniem na hotel i centrum konferencyjne.

• L. Durczykiewicz, Dwory polskie w Wielkiem Księstwie Poznańskiem, Poznań 1912.
• Marian Gumowski, Pieczęcie i herby miast wielkopolskich, Poznań 1932.
• Piotr Libicki, Marcin Libicki, Dwory i pałace wiejskie w Wielkopolsce, Poznań 2013.
• Marin Kwiatkowski, Krzysztof Chomicz, Perła Wielkopolski. Pałac w Czerniejewie, 2022.

Opracowała: Nina Herzberg-Zielezińska

Zdjęcia:

• NAC, domena publiczna
• Henryk Poddębski, Biblioteka Cyfrowa Politechniki Warszawskiej, domena publiczna
• www.czerniejewopalac.pl (udostępniono za zgodą właścicieli pałacu)
• Dron: Robert Zieleziński, 2023 r.
• Nina Herzberg-Zielezińska, 2023 r.