Sklep
Ogłoszenia
Historia dworu w Czerwinie
Początki Czerwina sięgają XIV wieku. 30 czerwca 1389 roku książę mazowiecki Janusz I Starszy dokonał zamiany gruntów rycerskich na książęce z braćmi Jakubem, Dobiesławem, Maciejem i Mikołajem Kajmami (Kaimami) z Niestępowa. Rycerze przekazali władcy dziewięć łanów ziemi w Niestępowie w dystrykcie zakroczymskim, otrzymując w zamian osiemnaście miar chełmińskich borów, wód i barci w książęcej dziedzinie o nazwie Czerwino, leżącej w ziemi nurskiej (dystrykcie różańskim). Kajmowie, którzy w nowo utworzonej wsi, nazwanej Czerwinem najpewniej od owada czerwca dostarczającego czerwonego barwnika, uzyskali prawo nakładania na poddanych kar sądowych, otrzymali od Janusza I potwierdzenie praw rycerskich. Zobowiązywało ich ono do stawania zbrojnie u boku władcy, co znalazło odzwierciedlenie podczas wielkiej wojny z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411. Jakub Czerwiński z Czerwina (który jako jeden z rodu przybrał nowe nazwisko od nazwy włości) walczył w chorągwi księcia Janusza, brał udział w obsadzeniu zdobytego zamku w Ostródzie i dostał się do krzyżackiej niewoli po odbiciu warowni przez rycerzy zakonnych. Wzmianki źródłowe podają, że w 1398 roku wieś wciąż stanowiła własność braci Kajmów.
Założona przez Kajmów osada rozwijała się niezwykle dynamicznie. Od 1425 roku część majątku należała do Wielisława Bacza z Buczyny – protoplasty Czerwińskich herbu Lubicz, a kolejny fragment dóbr od 1448 roku do Wawrzyńca Ponikiewskiego. Zamożność mieszkańców sprawiła, że w pierwszej połowie XV wieku (około 1428 roku) w osadzie zbudowano pierwszy, drewniany kościół parafialny. Okręg parafii w 1442 roku zakreślił biskup płocki Paweł Giżycki, a w 1464 roku zatwierdził biskup Ścibor. Przy kościele prężnie rozwijała się szkoła parafialna, w której kształciła się młodzież z okolicznych zaścianków szlacheckich. W 1500 roku, w wyniku ugody proboszcza Jana z Karniewa z Borutą, zatwierdzonej przez biskupa Wincentego, parafia otrzymała dodatkową włókę ziemi. Świadectwem wysokiej pozycji społecznej tutejszych rodów byli studiujący na Akademii Krakowskiej synowie ziemi nadnarwiańskiej i nadorskiej, w tym Maciej z Czerwina. W pierwszej połowie XVI wieku dotychczasową drewnianą świątynię zastąpiono pierwszym kościołem murowanym.
W XVI wieku część posiadłości trzymał Mikołaj Czerwiński. W tym czasie w osadzie działała szkoła parafialna z nauczycielem Pawłem (1514 r.), karczma Doroty Złotej oraz warsztaty rzemieślnicze, m.in. szewca Andrzeja. Za sprawą starań rodziny Czerwińskich osada zyskała prestiżowy przywilej na organizację Jarmarków Czerwińskich, z których miejscowość słynęła w całej okolicy. Następnie dobra w całości lub części przeszły na Jakuba Grodzickiego (zm. 1609), wojskiego łomżyńskiego i właściciela Czerwina, który podarował kościołowi grunta na Zaorzu i został pochowany w tutejszej świątyni pod ufundowanym przez siebie marmurowym nagrobkiem (wyrzeźbionym około 1609 roku). Majątek odziedziczył jego syn Piotr Jakub Grodzicki (zm. 1661), kasztelan zakroczymski i podkomorzy różański, a następnie zięć tegoż – Janusz Wessel herbu Rogala (zm. 1669), wojewoda płocki. Pomyślną passę przerwały zniszczenia z czasów potopu szwedzkiego, w obliczu których w walkach wsławił się sędzia ziemi nurskiej Tomasz Gocłowski (uwieczniony przez Henryka Sienkiewicza na kartach Potopu), fundator murowanej kaplicy pw. Świętego Krzyża w Czerwinie (ok. 1666 r.).
W 1673 roku wieś liczyła 39 mieszkańców. W 1683 roku posiadłość należała do Stanisława Wessla, kasztelana warszawskiego, który jako patron kościoła pw. Świętej Trójcy widniał w spisach powizytacyjnych z 1711 roku. W drugiej ćwierci XVIII wieku dobra przeszły w ręce Józefa Celińskiego, podczaszego czernichowskiego, superintendenta ceł na Mazowszu i Kujawach oraz ministra króla Stanisława Leszczyńskiego. W okresie panowania Augusta III Sasa w historię osady zaangażowany był także podskarbi wielki koronny Teodor Wessel (ok. 1730–1791), który w 1764 roku zawarł ugodę z proboszczem Jakubem Mierzejewskim w sprawie serwitutów. Po bezdzietnych Celińskich majątkiem zarządzała wdowa po Józefie, Marianna z Szostkowskich (wzmiankowana w 1783 roku). Małżeństwo to sfinansowało budowę nowego, okazałego barokowego kościoła pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej w latach 1774–1777. Obok szkoły parafialnej działała tu wtedy prywatna szkółka żydowska.
Trzeci rozbiór Polski włączył te tereny w obręb Prus Nowowschodnich, co przyniosło tragiczne skutki podczas wojny francusko-pruskiej w 1807 roku. Stacjonujące w dolinie Orza wojska francuskie (Batalion 33. Pułku Piechoty) toczyły boje z carskimi oddziałami generała Leviza, niszcząc zabudowania plebańskie. W latach 1815–1830 osada należała do obwodu ostrołęckiego w województwie płockim jako własność cześnika różańskiego Stanisława Klickiego, a administratorem dóbr (obejmujących Czerwin, Grodzisko, Stylągi, Zaorze, Aksamity i Trojany) był Feliks Boguski herbu Topór (1799–1872) z Jarnut. Jego córka, Marianna Bronisława Boguska (1835–1878), została matką dwukrotnej laureatki Nagrody Nobla, Marii Skłodowskiej-Curie (1867–1934). W 1827 roku wieś liczyła 21 domów i 238 mieszkańców, działała tu cegielnia oraz warsztaty rzemieślnicze (m.in. garncarza Andrzeja Krukowskiego i kowala Franciszka Maliszewskiego). W maju 1831 roku, podczas powstania listopadowego, w rejonie Czerwina operowały wojska generała Jana Skrzyneckiego i generała Ignacego Prądzyńskiego, tocząc potyczki nad rzekami Orz i Ruż.
Przed wybuchem powstania styczniowego osada stała się własnością hrabiów Łubieńskich. W 1853 roku z fundacji dziedzica Grodziska założono nowy cmentarz parafialny. W 1862 roku hrabia Władysław Łubieński popadł w ostry konflikt z plebanią o prawo do wyrębu lasu. W trakcie zrywów styczniowych w okolicy doszło do dwóch bitew: w maju 1863 roku pod wsią Stok oddział Mystkowskiego rozbił kolumnę wojsk carskich księcia Tichomirowa, a w październiku 1863 roku pod Księżopolem kawaleria Kobylińskiego pokonała oddział majora Chorbiewicza.
Od 1850 roku majątek znajdował się w rękach Schürrów (Schurrów). W 1877 roku Augustyn Schürr widniał jako właściciel osady liczącej blisko tysiąc mieszkańców, posiadającej murowany kościół, drewnianą synagogę, sąd gminny okręgu trzeciego, szkołę początkową oraz stację pocztową. Pod koniec XIX wieku w pobliskim Grodzisku powstała cukrownia, z którą wiązała się budowa linii kolejowej do Ostrołęki i Ostrowi Mazowieckiej przez Gucin (przebieg przez Czerwin zablokował ówczesny dziedzic Grodziska). Od 1870 roku dobra przeszły w ręce Andlauerów, a w latach 1933–1939 ich ostatnim przedwojennym właścicielem był Adam Konarski.
Czas wojenny przyniósł osadzie ogromne straty. Podczas I wojny światowej w sierpniu 1915 roku krwawe walki niemiecko-rosyjskie na linii Gucin-Wojsze-Borowce pozostawiły po sobie pamiątki w postaci cmentarzy wojennych (w tym cmentarza żołnierskiego z 1915 roku w samym Czerwinie), a pociski armatnie zniszczyły dach i sklepienie kościoła. W sierpniu 1920 roku Czerwin zajęli bolszewicy, tworząc tu komitet rewolucyjny pod wodzą Wilnisa i bezczeszcząc kościół zamieniając go w stajnię. W okresie międzywojennym miejscowość zdołała się podnieść. Według spisu z 1921 roku mieszkały tu 362 osoby, prężnie działały instytucje gminne, a nad rzeką Orz funkcjonowała silna dzielnica żydowska z drewnianą bóżnicą, mykwą i siedzibą gminy wyznaniowej z rabinem i szochetem (rzeźnikiem rytualnym). Śladem po dawnej, czerwińskiej społeczności żydowskiej jest położone przy drodze do Styląg wzgórze zwane „Kierkut” lub „Na kirkucie”, będące prawdopodobnie miejscem dawnego cmentarza żydowskiego.
We wrześniu 1939 roku wkroczenie wojsk hitlerowskich zapoczątkowało okres terroru (wieś częściowo podpalono, a linię demarkacyjną Ribbentrop-Mołotow wytyczono tak, że podzieliła parafię). Majątkiem zarządzała administracja niemiecka. W odpowiedzi na okupację zawiązała się tu 29. Placówka Armii Krajowej „Czary” pod dowództwem Teofila Chojnowskiego „Kuźni”, która dokonała zamachu na komendanta policji granatowej Michała Flisa. Mieszkańcy masowo ginęli w obozach i egzekucjach ulicznych (m.in. Józef Podbielski, Władysław Taborski oraz dziesięciu bezimiennych mężczyzn rozstrzelanych w grudniu 1944 roku). W Czambrowinie prężnie działało jednak tajne nauczanie w ramach siatki „Golesin”.
W 1944 roku ziemia czerwińska została zajęta przez Armię Czerwoną, a w 1945 roku wieś powróciła do Polski. Nowe władze dokonały parcelacji majątku między pracowników folwarcznych i rolników. Pozostała resztówka wraz z parkiem przeszła na własność skarbu państwa lub gminy. W latach 1965–1975 teren przeznaczono pod punkty handlowo-usługowe oraz warsztaty Państwowego Ośrodka Maszynowego (POM). W rezydencji mieszkali lokatorzy komunalni aż do 2004 roku, co doprowadziło ją do stanu skrajnej ruiny i niemal całkowitego rozsypania.
Wiosną 2004 roku gmina sprzedała popadający w ruinę dwór prywatnym inwestorom – Teresie Taborskiej oraz jej mężowi, właścicielom zakładu pogrzebowego z Ostrowi Mazowieckiej. Z powodu katastrofalnego stanu technicznego dwór postanowiono rozebrać i odbudować praktycznie od poziomu fundamentów. Prace ruszyły dynamicznie i już w 2005 roku w miejscu dawnego, niewielkiego obiektu stał okazały budynek w surowym stanie. Pierwszy etap robót, zakładający m.in. przykrycie całości dachem, sfinalizowano wiosną 2006 roku. Bezpośrednio po zakupie nowi właściciele rozważali urządzenie w tym miejscu domu starości, choć ostateczne decyzje o przeznaczeniu obiektu odłożono na czas po zakończeniu głównych prac konstrukcyjnych z uwagi na ogromne nakłady finansowe potrzebne do wykończenia wnętrz. Prawdopodobnie w 2011 roku dwór został w pełni odnowiony. Obecnie nadal jest własnością prywatną i pozostaje niedostępny dla zwiedzających. Dwór sprawia wrażenie opuszczonego.
Murowany z cegły i otynkowany dwór w Czerwinie ma wyraziste cechy neorenesansowe i eklektyczne, charakteryzujące się wydłużonym, nieregularnym planem oraz urozmaiconą, asymetryczną bryłą. Choć współczesna rezydencja, po katastrofalnym stanie z lat 90. XX wieku, została wzniesiona niemal od fundamentów w procesie odbudowy zakończonym prawdopodobnie w 2011 roku i przez badaczy bywa określana jako rekonstrukcja nawiązująca do form historycznych (lub wręcz obiekt „nieprawdziwy historycznie”), to stara się ona oddawać ducha dawnej siedziby. W procesie odbudowy celowo zachowano tradycyjną stylistykę dworską oraz kluczowe elementy pierwotnej zabudowy, w tym wejściową kolumnadę. Nowy dwór wzniesiono jednak w większej skali niż jego XIX-wieczny, skromniejszy pierwowzór.
Zalążkiem historycznego obiektu był barokowy dwór z pierwszej połowy XVIII wieku, wybudowany dla rodziny Celińskich. Około 1850 roku, za czasów Augusta Schürra, rezydencję rozbudowano o skrzydło wschodnie (prace sfinalizowano w 1870 roku), a na początku XX wieku Wawrzyniec Andlauer dostawił część zachodnią z oranżerią.
Na cmentarzu parafialnym w Czerwinie zachował się wyjątkowy zabytek architektury sakralnej – neogotycka kaplica grobowa dawnych właścicieli tutejszego majątku, rodziny Andlauerów. Ta murowana z cegły budowla z przełomu XIX i XX wieku, usytuowana przy alei bocznej na kamiennym cokole, przyciąga uwagę harmonijną bryłą z trójbocznie zamkniętym prezbiterium oraz czworoboczną, kamienną sygnaturką z krzyżem, która wznosi się nad wejściem frontowym. Do wnętrza kaplicy prowadzą potężne dębowe drzwi z metalowymi okuciami, przed którymi ułożono sześć stopni, podczas gdy osobne wejście do podziemnej krypty grobowej znajduje się dyskretnie na zewnątrz, od strony zachodniej. Jego surowe wnętrze zachwyca neogotyckim sklepieniem, stylowym ołtarzem oraz płytami nagrobnymi z 1890 roku, a mistyczny klimat potęguje światło wpadające przez ostrołukowe okna oraz frontową rozetę.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza. Powiaty makowski, ostrołęcki i przasnyski, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska, Iwona Olkowska
Data publikacji artykułu:
