Pałac w Krzeszowicach

Pierwsza wzmianka pisana o Krzeszowicach pochodzi z 1286 roku.

W połowie XV wieku w Krzeszowicach istniał drewniany kościół pod wezwaniem św. Marcina, szkoła, karczma i folwark plebański.

W 1555 roku majątek stał się własnością Tęczyńskiego. Od 1620 roku wieś należała do biskupów krakowskich. Później właścicielami byli: Opalińscy, Czartoryscy i Lubomirscy.

W II połowie XVIII wieku książę August Czartoryski (1697-1782) wybudował tu pierwsze łazienki, na bazie odkrytych źródeł wód o charakterze leczniczym. Rozwój uzdrowiska kontynuowała jego córka Augusta, Izabela z Czartoryskich Lubomirska (1736-1816).

W 1816 roku Krzeszowice należały do Potockich. Drogą spadku przeszły z Izabeli Lubomirskiej na własność jej wnuka Artura Potockiego (1787-1832). Zamieszkał on w tzw. starym pałacu, czyli lamusie który został w latach 1820-1822 przerobiony na tymczasową rezydencję dla Potockich.

Potoccy planowali wybudować w Krzeszowicach nowy pałac w stylu renesansu włoskiego. Planowano także założyć park krajobrazowy z cechami parku angielskiego. Projekt opracowali C. Percier i P.F.L. Fontaine na zlecenie Artura Potockiego. Do realizacji jednak nie doszło. Kolejny projekt przygotował Karol Schinkel, który wraz ze swoim uczniem Ludwigiem Persiusem wykonał w 1823 roku plany klasycystycznego pałacu. Miał być to budynek symetryczny, czteroskrzydłowy, założony na planie prostokąta z wewnętrznym dziedzińcem przeciętym galerią komunikacyjną. Tych planów również nie zrealizowano. Po śmierci Artura w 1832 roku, jego żona Zofia z Branickich (1790-1879) zamówiła jeszcze trzy różne projekty pałacu. Zaakceptowała projekt Franciszka Marii Lanciego (architekt m.in. rozbudował pałac Tarnowskich w Dzikowie i zaprojektował oranżerię egipską dla Małachowskich w Końskich). Prace budowlane kierował Adam Bauman i zakończyły się one w 1857 roku. W 1858 roku syn Artura i Zofii Adam Potocki (1822-1872) dobudował tylne skrzydło według projektu Filipa Pokutyńskiego. W 1862 roku nastąpiła przebudowa niektórych wnętrz według projektu Friedricha Augusta Stüllera. W pałacu zamieszkano dopiero w 1862 roku. Dalsze drobne przebudowy, zwłaszcza wnętrz, trwały do 1870 roku.

W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku pałac został gruntownie przebudowany przez Zygmunta Hendla.

Ostatecznie pałac był budynkiem dwupiętrowym z czterema narożnymi wieżami oraz dodatkowymi skrzydłami, które zamykały dziedziniec. Od strony wschodniej wzniesiono ośmioboczną oranżerię, którą połączono z pałacem galeryjką. Przed główną fasadą południową wzniesiono obszerny taras widokowy. Okazałe były również wnętrza pałacu. Wspaniale prezentował się gabinet urządzony cennymi meblami gdańskimi oraz część mieszkalna połączona schodami. Imponująca była sala balowa z bogatą dekoracją stiukową. Pałac otaczał rozległy park angielski z licznymi drzewami egzotycznymi. Znajdowało się tak około tysiąc pięćset różnych gatunków roślin. U szczytu parku znajdują się dwie polany. Jedna z nich położona jest przed tarasem pałacowym. Umożliwia on widok na wzgórze z ruinami zamku Tenczyn, należącym niegdyś do przodków rodu Potockich. Druga polana znajduje się po wschodniej stronie. Roztacza się z niej widok na kościół oraz centrum miasta.

Przed wybuchem II wojny światowej Potoccy opuścili swoją rezydencję. Przez jakiś czas pałac pozostawał bez opieki. Później Niemcy zajęli obiekt i przebudowali go na letnią rezydencję dla gubernatora Hansa Franka.

Po zakończeniu II wojny światowej majątek upaństwowiono. Pałac stał się własnością Skarbu Państwa Polskiego. Umieszczono w nim Państwowy Zakład Wychowawczy im. Tadeusza Kościuszki. W latach siedemdziesiątych XX wieku obiekt przejął Wydział Zdrowia i Opieki Społecznej Urzędu Miasta Krakowa. Do końca lat osiemdziesiątych pałac był nieużytkowany. Później przeszedł na własność Gminy Krzeszowic i został objęty postępowaniem reprywatyzacyjnym. W 2013 roku Potoccy oficjalnie odzyskali swoją dawną własność.

• Marzanna Raińska, Dwory Małopolski w fotografii archiwalnej, Warszawa 2017
• Maria Godyń, Krzeszowicki pałac Potockich. (Nie)pamięć wojny [w:] Journal of Urban Ethnology, 2014, 12, s. 41-51
• www.zabytek.pl

Opracowała: Nina Herzberg-Zielezińska

Zdjęcia:

• Adventum - konkretnie o podróżach, 2021 r.
• Radek Redman Stępień, 2024 r.
• Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna