♕Dwory i Pałace Polski: pałac Jabłonna I historia i właściciele
Podziel się:

Pałac Jabłonna

  • pałac w Jabłonnej

    Autor: Piotr Lasota, 2015 r.

Informacje ogólne

Lokalizacja: województwo lubelskie, powiat lubelski, gmina Jabłonna

Rodzaj obiektu:
Pałac
Stan zachowania:
Odrestaurowany
Zespół:
pałacowo-parkowy
Skład zespołu:
pałac wraz z oryginalnym wyposażeniem (piece, posadzki, stolarka, supraporty, fasety, rozety), park, stawy, pozostałości alei dojazdowej, budynek gospodarczy zwany Domkiem Ogrodnika, na działkach wskazanych w dec., w gran. wg zał. planów
Numer rejestru:
A/749
Zastosowanie:
Majątek Jabłonna - Pałac - Stajnia - Spichlerz - Park - Stawy

Posiadasz więcej informacji
o obiekcie? Skontaktuj się z nami!

Zapoznaj się z historią pałacu w Jabłonnej

Przeczytaj więcej informacji o pałacu w Jabłonnej. Poznaj jego historię. Miłego czytania!

Historia

Pierwsza wzmianka o Jabłonnej pochodzi z 1414 roku kiedy nazywano ją Jabłonka, a w XV wieku Jabłonowem. W średniowieczu była własnością królewską. Wśród właścicieli części dóbr Jabłonnej w XV i XVI w. wymieniana jest drobna szlachta, a wśród niej Stanisław z Jabłonnej, burgrabia lubelski. W XVI i XVII stuleciu Jabłonna była majątkiem rodowym Lubienieckich. W 1616 roku odziedziczył ją Krzysztof Lubieniecki, a w 1648 roku po jego śmierci żona Katarzyna i syn Krzysztof. Kilka lat później Katarzyna Lubieniecka, zmuszona trudną sytuacją finansową, zastawiła wieś Szymonowi Węglińskiemu. W czasie najazdu Szwedów na Polskę, w szeregu wojsk króla szwedzkiego Karola Gustawa znalazł się m.in. Krzysztof Lubieniecki. W 1656 roku, gdy wojska szwedzkie zajęły Lublin, Krzysztof Lubieniecki najechał na Jabłonnę, odebrał Węglińskiemu list zastawny, a sam ogłosił się dziedzicem wsi. W 1801 roku Jabłonnę nabył Joachim Owidzki, siostrzeniec Wybickiego i ulubieniec ordynata Andrzeja Zamoyskiego oraz założyciel Lubelskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk a także lubelskiej loży masońskiej ”Wolność Odzyskana”. To właśnie Joachim zakończył budowę rezydencji wraz z parkiem w latach dwudziestych XIX wieku, na co wskazują badania dendrometryczne. Po śmierci Joachima Owidzkiego w 1832 roku majątek przeszedł w posiadanie Izabelli z Owidzkich i Kazimierza Taczanowskich, którym w marcu 1819 roku urodził się syn Władysław Taczanowski, słynny polski ornitolog, członek Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, autor wielu rozpraw poświęconych awifaunie polskiej i obcej. Po śmierci Kazimierza w Jabłonnej gospodarował młodszy syn, Alfred Taczanowski .W 1844 rok Jabłonna została skonfiskowana i przeszła pod zarząd Aleksandra Bielińskiego, który zarządzał majątkiem krótko, gdyż za udział w ruchu ks. Piotra Ściegiennego został skazany na zesłanie i konfiskatę majątku. W latach 1860-1900 właścicielami Jabłonny byli: Chędzyński, Kłamborski oraz Roman Kozyra. Natomiast w latach 1900-1904 majątek należał do Eugeniusza Dębickiego i Mieczysława Baczyńskiego. W 1912 roku dobra Jabłonna, wraz z folwarkami Wólka i Romanów, nabył na licytacji znany lubelski przemysłowiec Julian Karol Vetter. Rodzina Vetter od ponad sześćdziesięciu lat była właścicielami dużych zakładów przemysłowych, jednych z największych w Lublinie, które zajmowały się wyrobem słodu, wódek gatunkowych i piwa bawarskiego. Po śmierci Juliana Vettera w 1915 roku właścicielką Jabłonnej została jego żona Bronisława, pochodząca ze starej szlacheckiej rodziny Karszo-Siedlewskich. Aktem notarialnym z roku 1927 sprzedała ona większość nieruchomości wraz z firmą „K.R. Vetter” swojemu krewnemu, Tadeuszowi Karszo-Siedlewskiemu. Tuż przed śmiercią, w grudniu 1937 roku, Jabłonnę wraz ze znajdującą się tam wytwórnią wódek gatunkowych zapisała Brunonowi Vetterowi, lecz wyłączyła z zapisu część majątku, tj. pałac z parkiem. Rodzina Vetterów zasłużyła się w działalności dobroczynnej, stawiając na swój koszt szpital dziecięcy przy ulicy Staszica w Lublinie, zakładając Fundację Szkoły Handlowej i finansując licznych stypendystów. Zgodnie z ostatnią wolą Vetterów znaczne sumy zostały przekazane na rozwój oświaty, bibliotekę im. Hieronima Łopacińskiego i założenie Szkoły Rzemieślniczej w Lublinie. Dzieci z Jabłonnej były leczone za darmo w Szpitaliku Dziecięcym przy ulicy Staszica.

W Jabłonnej Juliusz Rudolf i Bronisława z Karszo-Siedlewskich Vetterowie przebudowali dwór ziemiański z początku XIX wieku na eklektyczny pałacyk, który otaczał stuletni wówczas park krajobrazowy wraz z „ogrodem włoskim”, towarzyszącym wcześniejszemu dworowi ziemiańskiemu jeszcze w XVII i XVIII wieku. Powstała neoklasycystyczna rezydencja o z dwukondygnacyjną elewacją frontową od południa i portykiem w porządku toskańskim. Pod portykiem, między ścianami a płytą tarasu, wyodrębniono fasetę z pasami jońskiego kimationu, w środkowej części dekorowana girlandami z kampanuli, podzielonymi między kilkoma polami kiściami z liści akantu. Boczne części ryzalitowe pokryte zostały boniowaniem imitującym bloki kamienne. Po obu stronach tarasu, na kroksztynach z dekoracyjnym ornamentem, ustawiono antyczne popiersia. W partii fryzu znalazły się modyliony profilowane po bokach wolutami, zaś z przodu zdobione akantem. W czteroosiowej elewacji wschodniej znajdowało się wejście w oprawie architektonicznej (obecnie nie funkcjonujące). Elewacja ogrodowa, w części środkowej czteroosiowa, z bocznymi ryzalitami, poprzedza znacznie podwyższony taras ogrodowy z wglądem na parter przed pałacem, aleję lipową oraz wyspę na stawie, znajdującą się na głównej osi kompozycyjnej. Po wybuchu II wojny światowej Niemcy pozostawili pałac w spokoju, gdyż nie pozbywali się dobrych gospodarzy. Rodzina Vetterów opuściła Jabłonnę dopiero zimą 1944 roku, gdy zbliżała się Armia Czerwona.

Zespół pałacowo-parkowy w Jabłonnie zajmuje powierzchnię 3 ha, z czego blisko 2 ha stanowią stawy i rozlewiska. Zabudowę stanowią: dwór, rządcówka i 7 budynków pofolwarcznych. Układ kompozycyjny parku wykazuje cechy charakterystyczne dla założeń ogrodowych końca XIX wieku Stare aleje lipowe i pozostałości regularnych podziałów kwaterowych wskazują na to, że ogród istniał tu wcześniej niż aktualny budynek pałacu i towarzyszył wcześniejszemu dworowi. Na głównej osi kompozycyjnej od frontu znajduje się gazon z podjazdem, otoczony starymi drzewami tworzącymi salon ogrodowy. Układ parku wskazuje na umiejętność twórcy w łączeniu starego założenia z naturalistycznymi wnętrzami o charakterze krajobrazowym. Szczególnie efektownie przedstawiają się zestawienia różnorodnych drzew i krzewów ozdobnych, a także powiązania widokowe parku ze stawami i ich otoczeniem. Duże walory architektoniczne, przyrodnicze i krajobrazowe obiektu, zachowane do dzisiaj bez większych zmian, stawiają go w rzędzie najlepiej utrzymanych na Lubelszczyźnie. Park liczy około 700 drzew z 38 gatunków.

W okresie powojennym pałac wraz z parkiem użytkowała Wojewódzka Komenda Milicji Obywatelskiej w Lublinie i dzięki temu całość przetrwała do dnia dzisiejszego bez poważniejszych strat. W 1992 roku Brunon Vetter, potomek znanej i zasłużonej rodziny odzyskał pałac w Jabłonnej. Wówczas Wojewódzka Komenda Policji w Lublinie wyraziła zgodę na wygaśnięcie prawa do zarządzania nieruchomością. O nabycie nieruchomości w imieniu ojca zawnioskował Marcin Vetter. Następnie pałac zakupili obecni właściciele – pan Janusz Palikot i pani Maria Nowińska. Po przejęciu przez nowych właścicieli rozpoczęto leczenie i konserwację drzewostanu, uporządkowano park, zrekonstruowano stawy wraz z urządzeniami hydrotechnicznymi. Posadzono liczne krzewy, drzewa oraz założono trawniki. Dawny spichlerz dworski został zaadaptowany na dom mieszkalny, a w pałacu utworzono restaurację. W 2000 roku założono również winnice. W roku 2001 właściciele Jabłonnej, państwo Maria Nowińska i Janusz Palikot, za całość wykonanych prac renowatorskich zostali nominowani do „lauru konserwatorskiego”.

Źródła wiedzy
  • Ryszard Bałabuch, Andrzej Łuczyński, Rezydencje magnackie i dwory szlacheckie Lubelszczyzny, cz. 3, powiaty: chełmski, krasnostawski, lubelski, świdnicki, Powiśle-Dęblin 2011.
  • Mieczysław Kseniak, Eklektyczny zespół pałacowo-parkowy w Jabłonnej koło Lublina. Historia i teraźniejszość w aspekcie rewaloryzacji w latach 1996-2001
  • www.teatrnn.pl (udostępniono za zgodą twórców strony)
  • Adam Grzeszkach, Palikot Janusz, 2007 r. [dostęp online]
  • Rafał Panas, Tajemniczy majątek posła Palikota, 2012 r. [dostęp online]

Tekst: Andrzej Łuczyński, korekta: Patrycja Grygoruk, zdjęcia: Piotr Lasota, Pałac w Jabłonnej, 2015 r., www.teatrnn.pl (udostępniono za zgodą twórców strony)