♕Dwory i Pałace Polski: dwór Wierzbica I historia i właściciele
Podziel się:

Zapoznaj się z historią dworu w Wierzbicy

Przeczytaj więcej informacji o dworze w Wierzbicy. Poznaj jego historię. Miłego czytania!

Historia

Wieś Wierzbica położona jest w gminie Rudnik, nad rzeką Werbką. O rozwoju założenia dworskiego w Wierzbicy mało dziś wiadomo. Miejscowość ta istniała już w XIV wieku, leżała na terenie dawnego zaboru austriackiego w powiecie sokalskim. W XVIII wieku Wierzbica należała do rodziny Paparów pochodzącej z Grecji, następnie jako posag córki Jerzego Papary Rozalii przeszła w ręce Stefana Jana Lityńskiego herbu Sas. W 1846 r. Stefan Jan Lityński wybudował tu murowany dwór. Po Stefanie Janie Lityńskim, właścicielem Wierzbicy został jego syn Józef Gabriel. Następnie po śmierci Gabriela w 1971 roku małżeństwo Marii Józefy z Lityńskich z Adamem Romerem herbu Jelita Wierzbica przeszła na własność Romerów. Sukcesję po nich przejął z dwojga ich dzieci (Heleny i Stefana Józefa) po I wojnie światowej ich syn. Stefan Józef Romer był ostatnim przed II wojną światową właścicielem Wierzbicy.

Dwór powstał w 1846 r. (później przebudowany) parterowy, od strony podjazdu poprzedzony był klasycystycznym, wspartym na kolumnach portykiem. Przed dworem utworzono kolisty podjazd z gazonem i kwietnikiem, nie wykluczonym jest, że część ozdobną ogrodu przebudowano w duchu krajobrazowym. Uregulowano znajdującą się w bliskiej okolicy rzekę oraz wykopano na wschód i południe od niej duże stawy. Wjazd wiódł niegdyś wzdłuż szpaleru grabowego przez most na fosie do podjazdu z gazonem. Za dworem zachował się podwójny szpaler lipowy. Rozbudowano część gospodarczą o nowe budynki gospodarcze i gorzelnię, usytuowaną na południe od dworu w miejscu dawnych sadów i warzywników i na wschód od drogi dojazdowej. Tutaj, przy drodze wzniesiono też czworak.

Po wybuchu II wojny światowej Wierzbica znalazła się w 1939 r. na terenie zajętym przez Związek Radziecki, właściciele majątku uciekli a na nim zorganizowano Państwowe Gospodarstwo Rolne. W 1941 r. dobra przeszły pod zarząd niemiecki, a po wycofaniu się Niemców w roku 1944 majątek spaliły bandy UPA. Większość zabudowań i większość drzewostanu założenia uległa zniszczeniu. Ocalałe elementy dawnej kompozycji zostały następnie bardzo zdewastowane w pierwszych latach powojennych i aż do lat 70. XX w. nie prowadzono tu żadnych prac konserwacyjnych. Pierwsze lata po wojnie to był w Wierzbicy okres ciągłych walk z Ukraińcami, podczas których zniszczeniu uległa cała wieś. W 1947 r. Ukraińców wysiedlono w ramach tzw. akcji Wisła. Teren objęło wtedy Państwowe Gospodarstwo Rolne Machnów Nowy, zaś stawy dworskie przekazano PGR w Łaszczowie (później użytkowało je Gospodarstwo Rybne w Nadolcach).Później, aż do lat 70. XX w. nie dokonywano w PGR w Wierzbicy żadnych inwestycji, a opuszczona przez wiernych cerkiew została zamieniona na magazyn i popadła w ruinę. W latach 70. na południe od dworu zlokalizowano osiedle mieszkaniowe. W latach 1975-1978 wyremontowano dwór, w którym po zakończeniu remontu umieszczono dyrekcję Zakładu i pomieszczenia mieszkalne (PGR użytkował ten budynek do lat 90. XX w.). Ogród ogrodzono siatką i również wyremontowano. Posadzono młode drzewa i krzewy, które zastąpiły prawie doszczętnie zniszczoną starą roślinność. Porośnięte lasem obrzeża ogrodu pozostawiono jednak nieuporządkowane. Do lat 80. XX w. przetrwał dwór, mocno przeobrażony teren parku, drogi dojazdowych ze szczątkami starych nasadzeń oraz część stawów. Powierzchnia, zmalała do około 5,5 ha, a obszar stawów zmniejszył się do około 25 ha.

Do lat 80. XX w. z wcześniejszej kompozycji Wierzbicy przetrwał wał, który w okresie osiemnastowiecznej przebudowy stał się jednym z elementów kompozycji ogrodu ozdobnego. Z tej samej osiemnastowiecznej kompozycji zachowały się: granice parku, wał, droga na osi dworu (obszerna aleja dojazdowa) przebudowana droga prowadząca do dworu od południa oraz drogi biegnące na południe i wschód od założenia. Zachował się też dwór wybudowany w 1846 r., później przebudowany. W roku 1988 na terenie obiektu znajdowały się 32 gatunki drzew i krzewów. Rósł tutaj głównie las, drzew owocowe oraz z nasadzenia ozdobne i samosiewy drzew i krzewów. Większość zachowanych starych drzew rosła w sąsiedztwie dróg obiegających nieistniejący już sad i teren po części gospodarczej, przetrwały tu tylko fragmenty dawnych szpalerów. W obrębie parku i przy bloku mieszkalnym rosły zaledwie 22 drzewa stare różnych gatunków posadzone przed 1939 r. lub wyrosłe z samosiewów w latach 40. XX w.
Położenie na wzgórzu otoczonym dolinami rzeki i strumieni sprawiło, że po wycięciu okolicznych lasów stało się ono zewsząd dobrze widoczne, a ogrody dworskie były w krajobrazie dobrze wyeksponowane. Na wschód, za rzeką widać było kościół w Uhnowie i cerkiew w Poddębach. Dwór powiązany był też widokowo z cerkwią wierzbicką, wzniesioną na południowy-zachód od siedziby dworskiej. Dodatkową atrakcję widokową stanowił duży kompleks stawów rybnych wykopanych w dolinie rzeki na wschód od ogrodów.

Dziś krajobraz nie jest taki jak dawniej. Zniszczono część dawnej kompozycji, która od południa została dodatkowo zasłonięta przez nowe zabudowania. Park, chociaż w dalszym ciągu widoczny od wschodu zarósł lasem. Zespół dworsko-parkowy zajmuje powierzchnię 4 hektarów. Park jest zaniedbany. We dworze do niedawna mieściła się szkoła.

Źródła wiedzy
  • Ryszard Bałabuch, Andrzej Łuczyński, Rezydencje magnackie i dwory szlacheckie Lubelszczyzny, cz. 3, powiaty: chełmski, krasnostawski, lubelski, świdnicki, Powiśle-Dęblin 2011.
  •  Ewa Bończak-Kucharczyk, Krzysztof Kucharczyk, Wierzbica
     www.ogrodowy.minigo.pl 

Tekst: Andrzej Łuczyński, korekta: Patrycja Grygoruk, zdjęcia: Andrzej Łuczyński, 2010 r.