Pałac Radzim

Radzim wzmiankowany był już w 1356 r. Wtedy wielki mistrz zakonu krzyżackiego Winrych von Kniprode nadał wiernemu Tomaszowi i jego spadkobiercom 24 włókni na Reseminie (Radzimie) na prawie chełmińskim.

Radzim był gniazdem rodowym Radzminskich / Radzimińskich herbu własnego.

Podział majątku przedstawia lustracja z 1570 r. Jako właścicieli wymienia się wówczas: Macieja Prusickiego, Łukasza i Macieja Radzimińskich i Wojciecha Radzimińskiego.

W 1648 r. nowym właścicielem Radzimia został Heidenstein, a następnie Aleksander Potulicki. W 1752 r. majątek kupił wojewoda malborski, hrabia Michał Czapski. Radzim był w jego posiadaniu do lat 80-tych XVIII w. W 1789 r. majątek należał do Drausnitza. W 1884 r. właścicielem był Bedau.

Po I wojnie światowej majątkiem zarządzała przez krótki czas Łucja Tolinius. Potem Radzim kupili Seydowie. Ostatnia właścicielka, Helena Seyda została rozstrzelana przez Niemców we wrześniu 1939 r. Podczas okupacji Niemcy w piwnicach pałacu urządzili więzienie i katownię. W pokojach pałacowych mieszkali gestapowcy. Odbywały się tam masowe egzekucje.

Po zakończeniu II wojny światowej majątek przeszedł w ręce państwa polskiego i został przejęty przez PGR Radzim, Zakład Rolny Radzim. W latach 60/70-tych pałac zaadaptowano na klub prasy. Adaptacja ta spowodowała wiele zmian w układzie wnętrz. Wygląd zewnętrzny nie uległ natomiast wielkim zmianom. W latach 70-tych sale parteru po lewej stronie przeznaczono na przedszkole, które należało do PGR-u. Działało tam do lat 1990 r. Na piętrze mieściła się stołówka i gabinet lekarski. W dobudowanym skrzydle, w miejscu kaplicy, umiejscowiono magazyn. W 1978 r. planowano wykonać generalny remont pałacu. W latach 1980-1991 etapami przeprowadzano dalszy remont obiektu.

W 1992 r. w pałacu wybuch pożar. W jego wyniku zniszczeniu uległ dach oraz poddasze. Po pożarze dokonano kolejnego remontu. Jeszcze w tym samym roku pałac przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa , Oddział w Bydgoszczy. Od lat 90-tych dzierżawcą była spółka „Dąbrad-Rol” Sp. z o. o. z Radzimia.

Pałac w stylu neogotyckim został wybudowany w 1867 r.

Majątek Seydów został przejęty przez Niemców na początku września 1939 r. W pałacu urządzili prowizoryczny obóz, który powstał na potrzeby realizowanego przez Selbstschutz planu eksterminacji mieszkańców, w tym przypadku powiatu sępoleńskiego.

Warunki sanitarne panujące w obozie były tragiczne. Powodem była bardzo duża liczba przetrzymywanych osób. W jednej piwnicy Niemcy mogli przetrzymywać nawet kilkuset ludzi. Świadkowie zbrodni twierdzili, iż jednorazowo w obozie przetrzymywanych było od 150 do 500 osób. Podczas całego okresu istnienia w obozie, według komendanta Sorgatz, przebywało łącznie 2 500 ludzi.

Ludziom przyjętym do obozu odbierano kosztowności i dokumenty. Zaraz po tym rozpoczynało się gnębienie. Esesmani przesłuchiwali więźniów na podstawie list z nazwiskami z adnotacją określającą przyczynę zatrzymania. Gremium nazywane przez Niemców komisją składało się z ośmiu osób. Przesłuchiwani nie mieli możliwości wypowiedzenia się na stawiane im zarzuty. Niemcy na nich krzyczeli i ich bili. Komisję traktowano niejako jak sąd, który miał stwarzać pozory sprawiedliwości, ponieważ decyzje o rozstrzeliwaniach zapadły znacznie wcześniej, a przedstawiane zarzuty były nieprawdziwe.

Więźniowie były rozstrzeliwaniu w parku wokół radzimińskiego pałacu lub w piwnicach. Wyprowadzano ich również poza teren majątku. Część więźniów zginęła w miejscu masowych egzekucji w Rudzkim Moście koło Tucholi.

• Barbara Chojnacka, Karta Biała, 2000, www.zabytek.pl
• Izabela Mazanowska, Zbrodnia Pomorska 1939 – Radzim, 2022, www.przystanekhistoria.pl

Opracowała: Nina Herzberg-Zielezińska

Zdjęcia: Michał Piotrowski, Marcin Tymiński, Tajemnice Pomorza 2023