Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim

Po sekularyzacji dóbr klasztornych w Kamieńcu cystersi utracili swój majątek, który był w ich posiadaniu od początku założenia osady.

W wyniku licytacji, 25 stycznia 1812 roku nową właścicielką została księżna Wilhelmina, żona króla Holandii – Wilhelma I. Cena transakcji opiewała na 230 825 reichstalarów. Wilhelmina była siostrą Fryderyka Wilhelma III z linii orańskiej Nassau. Królewska rodzina nie interesowała się dobrami na Śląsku, odległymi od pałacu w Hadze, miejsca, gdzie rezydowała panująca para. Wilhelmina przepisała majątek córce Mariannie.

W dniu 20 kwietnia 1838 roku Marianna po raz pierwszy przyjechała do Kamieńca. Zainspirowana myślą o dawnym zamku podjęła kroki zmierzające do realizacji nowego projektu. Należało wskazać architekta. Wybór padł na Karla Friedricha Schinkla. Po przedstawieniu oczekiwań Schinkel zaprezentował pierwszy projekt pałacu, a potem drugi, bardziej odpowiedni dla wybranego miejsca inwestycji. Po zaakceptowaniu przez Mariannę planów, Schinkel zaangażował do realizacji projektów młodego architekta, Ferdynanda Martiusa. Jesienią 1838 roku położono kamień węgielny pod budynek pałacu. Jego wznoszenie rozpoczęto wiosną 1839 roku.

Jesienią tego roku zakończono pierwszy etap budowy. W ostatnich miesiącach życia Schinkla, Martius przeprowadził zmianę wnętrz Sali Wielkiej i Jadalnej poprzez podwyższenie obu o jedną kondygnację, co jeszcze bardziej podkreśliło reprezentacyjność dwóch głównych pomieszczeń w pałacu.

W styczniu 1841 roku rozpoczęto wznoszenie półpiętra, a w październiku gotowa była zachodnia i północna strona murów zewnętrznych. Skrzydła wschodnie i południowe wraz z wieżami sięgały pierwszego piętra. Parter został całkowicie przekryty sufitami.
W 1858 roku Martius razem z mężem księżnej Albrechtem udali się w podróż do Anglii. Ich celem było zapoznanie się z wnętrzami pałaców angielskich, gdyż taki wystrój najbardziej pasował do kamienieckiej budowli. Po powrocie Martius wykonał setki rysunków mebli i wnętrz. Prace te zostały pokazane w 1858 roku na międzynarodowej wystawie w Monachium, gdzie wzbudziły ogromne zainteresowanie.

W 1865 roku w pałacu założono instalację wodną i gazową, a więc komponowanie wnętrz można było także ukończyć. Rok później prace zostały przerwane z powodu wojny, a w pałacu przez jakiś czas rezydował książę pruski i późniejszy cesarz, Fryderyk III.
Po zakończeniu budowy całkowity koszt prac prowadzonych w latach 1839–1872 zamknął się sumą 971 692 talarów. Była to równowartość około trzech ton złota.

Fundatorka rezydencji w Kamieńcu zmarła 29 maja 1883 roku w swoim pałacu w Reinhartshausen.

W okresie międzywojennym pałac udostępniony był zwiedzającym. Od 15 maja do 15 października turyści płacąc jedną markę mogli podziwiać park, tarasy oraz sam pałac.

Po śmierci Albrechta mieszkali tam kolejno jego synowie: Fryderyk Henryk (zm. 1940 r.) i Joachim Albrecht (zm. 1939 r.). Obydwaj, a także najmłodszy – Fryderyk Wilhelm (zm. 1925 r.), pochowani zostali w parkowym mauzoleum. Pałac w Kamieńcu odziedziczył syn pruskiego księcia Henryka, a wnuk cesarza i króla Prus Fryderyka III, Waldemar. Razem ze swoją małżonką Kalixtą mieszkali tam do maja 1945 roku, kiedy to do Kamieńca wkroczyła Armia Radziecka, która ograbiła doszczętnie pałac. Sprzęty, meble oraz wyposażenie zostało zapakowane do wagonów na dworcu w Kamieńcu i wywiezione w stronę Związku Radzieckiego. Oprócz wyposażenia pałacu łupem żołnierzy padły także bogate zbiory z wrocławskich i dolnośląskich muzeów, niefortunnie przeniesione tu wcześniej przez konserwatora z Wrocławia, Grundmanna. Resztę strawił pożar, który wybuchł 22 stycznia 1946 roku. Ogień szalał w pałacu przez kilka dni i w początkowej fazie był do ugaszenia. Niestety, żołnierze radzieccy nie dopuścili gaszących do pożaru, co prawdopodobnie było spowodowane chęcią zatarcia śladów po grabieży. W marcu rezydencja pruskiej rodziny przedstawiała kompletną ruinę. W kolejnych latach władze polskie wykorzystywały cegłę z ocalałych murów do innych budowli. Figury w parku zostały rozbite lub wywiezione. Zniszczono mauzoleum. Podobno w czasach komunizmu pałac miał zostać wysadzony, gdyż, jak sądziły ówczesne władze, budynek służył za miejsce ukrywania się opozycjonistów. Biała marmurowa balustrada na tarasie została zrzucona z pierwszego piętra, a jej resztki możemy oglądać dziś u stóp podjazdu.

Obecnie pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim jest odrestaurowany i udostępniony dla zwiedzających.

Tekst: Marek Gaworski
Zdjęcia: Marek Gaworski