Pałac w Końskich

Najstarsza historyczna wzmianka dotycząca istnienia Końskich zawarta jest w dokumencie z 1145 r. Pierwszymi właścicielami dóbr koneckich byli przedstawiciele możnego rodu Odrowążów, którzy ufundowali pierwszy murowany kościół. Pisali się później jako Konieccy. Potem wieś przeszła we władanie Bębnowskich, także wywodzących się z Odrowążów. W połowie XVII wieku kasztelan sieradzki Rafał Małachowski kupił wsie: Końskie, Błotnicę, Duaczów i Wąsosz. Po nim dobra odziedziczył jego syn wojewoda poznański Stanisław, który kontynuował poszerzanie koneckich włości. Jednak dopiero kolejny właściciel kanclerz wielki koronny Jan Małachowski herbu Nałęcz (1698-1762) chciał uczynić Końskie nową siedzibą rodową. W 1748 roku staraniem Jana Końskie otrzymały prawa miejskie.

Jan Małachowski chciał stworzyć w Końskich rezydencje magnacką. Prace nad budową kompleksu pałacowo-ogrodowego rozpoczęły się w latach czterdziestych XVIII wieku. Ponoć zespół pałacowy miał być wzorowany na rezydencji Augusta II w Pillnitz koło Drezna. Wybudowane zostały jedynie skrzydła boczne pałacu, pawilony i ogrodzenie z gloriettą, a resztę prac przerwała śmierć fundatora. W latach 1730-1754 rozebrano dawny dwór modrzewiowy, na miejscu którego miał powstać nowy pałac. Po śmierci Jana w 1762 roku niektóre prace kontynuowała jego żona Izabela z Humieckich (1700-1783). Założyła ona geometryczny park w stylu francuskim, na planie prostokąta, który rozciągał się wzdłuż głównej osi zespołu pałacowego w kierunku północ – południe.

Nowym dziedzicem majątku w 1793 roku został wnuk Jana i Izabeli, Stanisław Małachowski (1770-1849), który kontynuował rozbudowę pałacu. Na architekta wybrał Włocha Francesco Maria Lanci (1799-1875), który znany jest także m.in. z rozbudowy pałacu Tarnowskich w Dzikowie. Włoski architekt przebudował w stylu neogotyckim istniejący kościół pod wezwaniem św. Mikołaja, a następnie wzniósł oranżerię w stylu egipskim oraz neogotycką kapliczkę parkową. Najważniejszą jego pracą miał być projekt wielkiego, neogotyckiego pałacu. Obiekt jednak nie powstał. Oprócz oranżerii egipskiej powstał dom wnuczętów i baszty. Żona Stanisława Anna ze Stadnickich (1772-1852) zajęła się powiększeniem i przekształceniem parku w założenie krajobrazowe w stylu angielskim.

W 1854 roku wcześniejszy projekt Lanciego został przerobiony dla Ludwika Małachowskiego (1785-1856). Zespół pałacowy miał zostać założony między dziedzińcem, a ogrodem na osi północ południe. Od północy dziedziniec miał zamykać korpus główny pałacu połączony z rozciągającymi się po bokach długimi i wąskimi symetrycznymi skrzydłami pałacowymi, założonymi z części prostokątnych równoległych do głównej osi oraz części ćwierćeliptycznych zakończonych od południa pawilonami. Pawilony były połączone bramami z dwoma analogicznymi pawilonami. Dziedziniec od południa zamykała glorietta połączona z pawilonami ogrodzeniem ćwierćliptycznej linii. Zachodnie skrzydło pałacowe pełniło funkcję mieszkalną. Skrzydło wschodnie mieściło stajnie.

W 1870 roku majątek kupił Jan Dzierżysław Tarnowski herbu Leliwa. Przekazał on pałac swojemu synowi Juliuszowi Tarnowskiemu (1864-1917, brat Zdzisława Tarnowskiego z Dzikowa). Juliusz ożenił się z Marią Gabrielą Starzeńską (1868-1894), a dobra od ojca otrzymał po ich ślubie. W późniejszym czasie majątek przeszedł na Potockich poprzez małżeństwo Gabrieli z Tarnowskich (1903-2000) córki Juliusza i jego drugiej żony Anny z Branickich herbu Korczak (1876-1953) z Władysławem Kalikstem Fryderykiem Potockim herbu Pilawa (1903-1973).

W XIX wieku pałac był wielokrotnie przebudowywany. W okresie okupacji hitlerowskiej w skrzydle wschodnim zostały ulokowane biura niemieckiego starostwa i garaże. Po zakończeniu II wojny światowej pałac przeszedł na własność Skarbu Państwa Polskiego i ponownie został przebudowany. Swoją siedzibę miał tu urząd gminy oraz biblioteka.

Obecnie pałac się siedzibą Urzędu Miasta i Gminy Końskie, Urzędu Stanu Cywilnego, Centrum Informacji Turystycznej, Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Końskie. W 2010 roku spadkobiercy rodziny Tarnowskich odzyskali klika budynków oraz 16 ha parku.

• Rafał Jurkowski, Pałace świętokrzyskie. Dzieje – atrakcje – sekrety, 2019
• Magdalena Jastrzębska, Zdzisław Tarnowski. Opowieść o panu na Dzikowie, Łomianki 2020\
• Stanisław Małachowski – Łempicki, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738 - 1821 poprzedzony zarysem historji wolnomularstwa polskiego i ustroju Wielkiego Wschodu Narodowego Polskiego, 1929
• Joachim Śliwa, Oranżeria egipska Anny i Stanisława Małachowskich w Końskich [w:] Meander 1-2, 2006
• www.zabytek.pl
• https://biblioteka.konskie.pl
• https://konskie.org.pl
• https://dawnekieleckie.pl
• www.sejm-wielki.pl

Opracowała: Nina Herzberg-Zielezińska

Zdjęcia:

• Tomasz Budzyń, 2020 r.
• Zbigniew Jack, 2020 r.
• Lidia Musiał, 2022 r.
• Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna
• Biblioteka Narodowa, domena publiczna