Sklep
Ogłoszenia
Historia pałacu w Otwocku Wielkim
Początki budowy obecnego pałacu wiążą się z Kazimierzem Ludwikiem Bielińskim herbu Junosza (ok. 1650–1713), późniejszym marszałkiem wielkim koronnym, który przejął dobra po ojcu Franciszku Janie Bielińskim, wojewodzie malborskim (zm. 1685). Prace prawdopodobnie rozpoczęły się około 1682 roku, po jego powrocie z Francji i ślubie z Ludwiką Marią Morsztynówną (ok. 1670–1728), córką poety Jana Andrzeja Morsztyna herbu Leliwa (1621–1693) i Katarzyny Gordon of Huntly herbu Bydant (ok. 1640–1693), damy o szkockich korzeniach, związanej z dworem królowej Marii Ludwiki Gonzagi (1611–1667).
Budowa i dekoracja rezydencji były w zasadniczej części ukończone przed 1695 rokiem, kiedy Bielińscy podejmowali tu Jana III Sobieskiego.
Pałac od początku miał charakter reprezentacyjny, choć pierwotnie planowano go jako letnią siedzibę.
Autor projektu nie jest znany. Dawniej przypisywano go Tylmanowi van Gamerenowi, wskazując podobieństwa do jego realizacji. Nowsze badania podważają jednak tę atrybucję, zwracając uwagę na rozwiązania, których ten architekt raczej nie stosował. Chodzi m.in. o formę naczółków, proporcje elewacji czy układ okien. Jednocześnie część elementów, jak centralny ryzalit z ośmiobocznym wnętrzem, wyraźnie nawiązuje do jego stylu. Przyjmuje się więc, że projekt mógł wyjść spod ręki architekta znającego jego twórczość, być może Carla Ceroniego.
Po śmierci Kazimierza Ludwika majątek odziedziczył jego syn Franciszek Bieliński (1683–1766), który w 1742 roku objął po ojcu urząd marszałka wielkiego koronnego. Ożenił się z Dorotą Henriettą Przebendowską z Przebendowa herbu Kuna (1682–1775), córką Jerzego Jana Przebendowskiego, generała-majora wojsk koronnych w 1728 roku i podskarbiego wielkiego koronnego od 1703 roku, pełniącego wiele funkcji polityczno-wojskowych.
W czasach Franciszka pałac został przekształcony w pełnoprawną rezydencję rodową. Już wcześniej, prawdopodobnie w latach 20. XVIII wieku, prowadzono pierwsze prace modernizacyjne, a w kolejnych dekadach rozbudowano zaplecze gospodarcze i założenie parkowe.
W latach 40. i 50. XVIII wieku przeprowadzono kolejną dużą przebudowę według projektu Jakuba Fontany (1710–1773), jednego z najważniejszych architektów epoki. W 1742–1743 przy pracach uczestniczył również Franciszek Bernard Hiche. W tym czasie zmieniono m.in. układ komunikacyjny wnętrz, likwidując zewnętrzne schody i wprowadzając klatkę schodową, a także dobudowano oficyny oraz unowocześniono system ogrzewania. Pamiątką tych prac jest kamień z łacińską inskrypcją z 1757 roku, wmurowany przy portalu.
Franciszek i Dorota Bielińscy nie mieli dzieci, dlatego dobra otwockie odziedziczył bratanek Franciszka, również Franciszek Onufry Bieliński (1742–1809), syn Michała Bielińskiego (ok. 1690–1746) i Tekli Pepłowskiej herbu Gozdawa (ok. 1710–1774).
Franciszek Onufry podczas insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku dał przykład patriotyzmu, ofiarowując plony z dóbr otwockich na potrzeby publiczne. Jego brat, Stanisław Kostka Felicjan (ok. 1740–1812), kolejny właściciel, roztrwonił jednak znaczną część majątku.
Następnie dobra przeszły drogą spadku na Łubieńskich. Córka Franciszka i Krystyny Justyny księżnej Sanguszko Kowelskej herbu Pogoń Litewska (1741–1778), Tekla Teresa Katarzyna (1762–1810), wyszła za mąż za Feliksa Walezjusza Władysława hrabiego Łubieńskiego z Łubnej herbu Pomian (1758–1848).
Pod koniec XVIII wieku dobra otwockie zostały oddane w zastaw Jackowi hrabiemu Gołąbek-Jezierskiemu herbu Prus II (1722–1805), kasztelanowi i wybitnemu publicyście czasów Stanisława Augusta. Jezierski zmarł w 1805 roku w Otwocku Wielkim, po upadku Rzeczypospolitej, odsuwając się wcześniej od życia publicznego.
W 1809 roku zespół pałacowy został sprzedany Władysławowi Sulimierskiemu. Od tego momentu pałac najprawdopodobniej pozostawał niezamieszkany, co zapoczątkowało okres jego stopniowego upadku. W XIX wieku majątek wielokrotnie zmieniał właścicieli. W 1847 roku stał się własnością Jana Jerzego Kurtza herbu własnego (1785–1828), a następnie jego syna Zygmunta Kurtza (1848–1917), botanika i pioniera nowoczesnego ogrodnictwa. Pałac nie pełnił już wówczas funkcji rezydencji mieszkalnej, m.in. na skutek zniszczeń związanych z wojnami napoleońskimi i powstaniem listopadowym.
Około 1850 roku Aniela Wanda (1823–1857) i Jan Kurtzowie planowali remont pałacu, jednak ograniczono się jedynie do obniżenia konstrukcji dachu i wymiany jego pokrycia. Według niektórych przekazów w czasie powstania styczniowego w 1863 roku doszło do pożaru, który jednak – jeśli miał miejsce – objął zapewne jedną z oficyn, być może kuchenną. W 1884 roku Zygmunt Kurtz założył rozległy sad liczący ponad 20 tysięcy drzew owocowych oraz przekształcił tereny folwarczne, tworząc park krajobrazowy.
Na przełomie XIX i XX wieku pałac funkcjonował już jako malownicza ruina i stał się celem wycieczek krajoznawczych. Życie właścicieli koncentrowało się wówczas na folwarku, gdzie mieszkał Władysław Jezierski, ostatni przedwojenny właściciel.
W czasie I wojny światowej w pałacu stacjonowały wojska niemieckie, co doprowadziło do rabunków i dewastacji wnętrz. II wojna światowa przyniosła kolejne zniszczenia – już w 1939 roku obiekt był opuszczony i uszkodzony w około 30%, a w 1945 roku stopień zniszczeń oceniano na około 50% (uszkodzone dachy, stropy i schody).
Po zakończeniu II wojny światowej majątek został upaństwowiony. W 1946 roku rozpoczęto pierwsze prace zabezpieczające, a w latach 1947–1951 przeprowadzono szeroko zakrojone działania konserwatorskie pod kierunkiem Jana Koszczyca-Witkiewicza. Obejmowały one odgruzowanie obiektu, odbudowę dachów i stropów, wzmocnienie konstrukcji oraz częściową rekonstrukcję wnętrz. Pałac miał zostać przeznaczony na siedzibę instytucji kultury, jednak plan ten nie został zrealizowany. Pomimo to przeprowadzone prace pozwoliły uratować zabytek i przywrócić go do użytkowania.
W kolejnych latach mieściła się tu Szkoła Melioracji (1949–1951), a następnie przez dwadzieścia lat zakład poprawczy dla dziewcząt (1952–1972). Później rezydencję przejął Urząd Rady Ministrów, który przeprowadził gruntowną konserwację, choć część ingerencji wpłynęła na historyczny charakter wnętrz. Do 2004 roku obiekt pozostawał w zarządzie kolejno Kancelarii Prezydenta RP, MSWiA oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Od 2004 roku w pałacu mieści się Muzeum Wnętrz w Otwocku Wielkim, oddział Muzeum Narodowego w Warszawie.
Pałac w Otwocku Wielkim to okazała barokowa rezydencja usytuowana na sztucznej wyspie na jeziorze Rokola. Jej obecna forma wykształciła się w wyniku kilku faz budowy i przebudowy od XVII do XVIII wieku. Budynek wzniesiono na planie zbliżonym do prostokąta, z wyraźnie rozbudowaną częścią ogrodową, gdzie znajdują się alkierze i centralny ryzalit. Od strony południowej umieszczono wieże mieszczące klatki schodowe. Układ wnętrz jest dwutraktowy i symetryczny na każdej kondygnacji.
W połowie XVIII wieku do pałacu dobudowano dwie oficyny ustawione prostopadle przy narożach korpusu głównego, a całość uzupełniono rozległym zapleczem folwarcznym. Wnętrza pierwszego piętra miały charakter reprezentacyjny, z amfiladowym układem apartamentów, natomiast parter pełnił funkcje recepcyjne. Szczególną uwagę zwracają zachowane malowidła ścienne z przełomu XVII i XVIII wieku, przedstawiające pejzaże z ruinami antycznymi, widoki portowe oraz alegoryczne sceny inspirowane myślą Horacego.
Rezydencję otacza rozległy park krajobrazowy z XVIII wieku, zachowujący dawny układ przestrzenny i będący integralną częścią zespołu.
Kazimierz Ludwik Bieliński, marszałek wielki koronny, należał do grona najbardziej wpływowych polityków Rzeczypospolitej przełomu XVII i XVIII wieku. Pochodził z mazowieckiego rodu Bielińskich herbu Junosza, który do elity władzy powrócił za sprawą jego ojca, Franciszka Jana Bielińskiego, wojewody malborskiego. Dzięki pozycji ojca oraz rozległym koneksjom rodzinnym Kazimierz Ludwik już we wczesnym wieku wkroczył do świata wielkiej polityki.
Karierę publiczną rozpoczął w latach osiemdziesiątych XVII wieku. Za panowania Jana III Sobieskiego szybko stał się jednym z najaktywniejszych przedstawicieli stronnictwa dworskiego na Mazowszu. Wielokrotnie wybierany posłem na sejm, uczestniczył w pracach sejmików mazowieckich, zwłaszcza w ziemi czerskiej, gdzie należał do głównych organizatorów życia politycznego. W 1688 roku uzyskał urząd podkomorzego koronnego, który zapewnił mu stały dostęp do dworu i bliskie relacje z monarchą.
Bieliński był zaufanym współpracownikiem Jana III Sobieskiego i jednym z jego najważniejszych informatorów. W licznych listach przekazywał królowi szczegółowe relacje z życia politycznego, donosił o działaniach opozycji, nastrojach szlachty oraz przebiegu sejmików. Jego korespondencja stanowi dziś cenne źródło wiedzy o mechanizmach władzy i kulisach polityki końca XVII wieku.
Choć w 1683 roku brał udział w kampanii wojennej po odsieczy wiedeńskiej, dowodząc chorągwią husarską, jego działalność wojskowa miała charakter epizodyczny. Zdecydowanie większe znaczenie miała aktywność administracyjna i polityczna, dzięki której systematycznie umacniał swoją pozycję. Ukoronowaniem kariery było objęcie w 1702 roku najwyższego urzędu ministerialnego w Koronie – marszałka wielkiego koronnego – już za panowania Augusta II Mocnego.
Kazimierz Ludwik Bieliński zmarł w 1713 roku, pozostawiając po sobie opinię sprawnego polityka, wiernego dworowi monarchy i jednego z kluczowych przedstawicieli mazowieckiej elity władzy swojej epoki.
Jedną z najbardziej fascynujących postaci związanych z Otwockiem Wielkim była Maria (zwana Marianną) Bielińska, córka Kazimierza Ludwika Bielińskiego. Rezydencja nad jeziorem Rokola gościła wówczas nie tylko najwybitniejszych przedstawicieli arystokracji, lecz także monarchów – bywali tu król Jan III Sobieski oraz August II Mocny. Ten ostatni szczególnie upodobał sobie Otwock Wielki, i to nie wyłącznie ze względu na malownicze położenie pałacu. Króla zafascynowała młoda Marianna, co szybko stało się przedmiotem dworskich plotek.
Obawiając się skandalu, Kazimierz Ludwik Bieliński postanowił jak najszybciej wydać córkę za mąż. Jej mężem został Bogusław Ernest Denhoff, podkomorzy wielki litewski i generał artylerii. Małżeństwo to miało jednak charakter czysto formalny i nie zdołało zakończyć burzliwego romansu Marianny z Augustem II. Zdeterminowana i niezależna Bielińska doprowadziła do sytuacji bezprecedensowej – uzyskała u papieża Klemensa XI rozwód, po czym udała się do Drezna, gdzie przebywał król.
Na dworze saskim Marianna Bielińska stała się postacią wpływową i aktywnie uczestniczyła w życiu politycznym, sprzyjając stronnictwu francuskiemu. Jej działalność, ambicja i odwaga obyczajowa sprawiły, że zapisała się w pamięci współczesnych jako postać kontrowersyjna, lecz wyrazista – prawdziwa dama epoki baroku. Ostatecznie jej życie uczuciowe znalazło stabilizację: wyszła za mąż za księcia Jerzego Ignacego Lubomirskiego, z którym miała dwoje dzieci.
- W latach 1705–1706 pałac był miejscem spotkań króla Augusta II Mocnego z carem Piotrem Wielkim, podczas których prowadzono rozmowy określane mianem grand dessein, uznawane za zapowiedź późniejszych rozbiorów Polski.
- W latach 80. XX wieku w pałacu był internowany Lech Wałęsa.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza. Powiat otwocki, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska
Data publikacji artykułu:
