Sklep
Ogłoszenia
Historia pałacu Dernałowiczów w Mińsku Mazowieckim
Mińsk, dawniej wieś książęca, posiada korzenie sięgające prawdopodobnie XVI wieku. Jednak już w 1416 roku stolnik czerski Jan z Gościeńczyc koło Grójca herbu Prus III nabył te ziemie od księcia mazowieckiego Janusza I Starszego (ok. 1346–1429). W 1421 roku ten sam książę nadał Janowi z Gościeńczyc przywilej lokacyjny na założenie prywatnego miasta na prawie chełmińskim we wsi Mieńsko (dawna nazwa Mińska). Przywileje te zostały potwierdzone i rozszerzone w 1468 roku.
W 1441 roku potomkowie Jana z Gościeńczyc podzielili majątek. Część obejmująca Mińsk i przyległą wieś Miestowie (obecnie Mistów) przypadła Jakubowi, który przyjął nazwisko Miński i dał początek nowej linii rodu. W 1476 roku Jakub Miński, kasztelan warszawski, był już właścicielem Mińska, Miestowa oraz nowo założonych wsi: Jakubów, Łaziska, Szczytno, Przetoka i Czajczyna Łąka. Po jego śmierci majątek przeszedł na syna Andrzeja, a następnie na córkę Annę z Mińskich, zamężną najpierw z Brochowskim, a później z Żabickim. Anna sprzedała zachodnią część Mińska oraz kilka wsi Stanisławowi Ławskiemu, od którego w 1530 roku odkupił je kasztelan sandomierski Mikołaj Wolski. Spadkobiercą Mikołaja został jego syn Zygmunt Wolski, starosta warszawski.
W 1585 roku bracia Mikołaj i Jan Wolscy sprzedali swoje udziały wojewodzie łęczyckiemu i podkanclerzemu koronnemu Stanisławowi Mińskiemu (ok. 1561–1607), który zjednoczył wówczas całość dawnych dóbr rodowych. Stanisław należał do odgałęzienia rodu Gościańskich z Gościeńczyc w ziemi czerskiej herbu Prus III. Jego przodkiem był wspomniany wyżej Jan. W 1588 roku Stanisław Miński część majątku przekazał swojemu wierzycielowi – podskarbiemu wielkiemu litewskiemu Janowi Hlebowiczowi herbu Leliwa (zm. 1590). W 1596 roku Mińscy utracili ostatecznie swoje posiadłości. Drugą część dóbr nabyli Paweł i Marcin Leśnowolscy.
Syn Jana Hlebowicza, Mikołaj (zm. 1632), w 1602 roku zastawił dobra mińskie u wojewody podlaskiego Stanisława Warszyckiego III herbu Abdank (1599–1681), który odkupił je w 1609 roku. W tym czasie w Mińsku istniały już dwa okazałe pałace magnackie: Mińskich (herbu Prus III) i Wolskich (herbu Półkozic). Stanisław Warszycki zmarł bezpotomnie w 1617 roku, przekazując majątek bratankowi – również Stanisławowi, synowi Jędrzeja Warszyckiego. Ten z kolei w 1668 roku przekazał dobra swojemu synowi Janowi Kazimierzowi Warszyckiemu. Po jego bezpotomnej śmierci majątek odziedziczyła jego siostra Helena, żona swojego stryjecznego brata Michała Warszyckiego, wojewody sandomierskiego. Ich syn, Stanisław Warszycki, miecznik koronny, ożenił się z Marią Anną z Jordanów. Ich córka Agnieszka Emarcjanna wyszła za Ludwika Konstantego Pocieja.
Po nich majątek przeszedł na Jerzego Warszyckiego – kasztelana, a następnie wojewodę łęczyckiego, przyrodniego brata Stanisława. Jerzy sprzedał Mińsk i Mistów Ludwikowi Konstantemu Pociejowi, hetmanowi wielkiemu litewskiemu i kasztelanowi wileńskiemu, mężowi Emarcjanny. Ich córka Ludwika Marianna wyszła za Franciszka Borzęckiego herbu Półkozic. W ich rękach dobra pozostały do końca XVIII wieku, po czym przeszły na ich syna Piotra Borzęckiego.
Równolegle rozwijały się losy drugiej części majątku, należącej od końca XVI wieku do braci Pawła (zm. 1632), starosty zatorskiego, oraz Marcina (zm. 1593) Leśniowolskich herbu Pierzchała (Roch). W 1624 roku Marcin zrzekł się praw na rzecz brata Pawła i siostry Anny, żony Wawrzyńca Roztworowskiego herbu Nałęcz (ok. 1610–1661), chorążego kaliskiego. W 1646 roku rodzeństwo sprzedało swoją część Łukaszowi Opalińskiemu herbu Łodzia (1581–1654), marszałkowi wielkiemu koronnemu. Po jego śmierci majątek przeszedł na kolejną linię Opalińskich. Ostatnim właścicielem tej linii był wojewoda mazowiecki i sieradzki Wojciech Leon Opaliński z Bnina herbu Łodzia (1708–1775). Po jego śmierci majątkiem zarządzała jego żona Teresa z Potockich herbu Pilawa Złota (1709–1778), a posesorem pod koniec jej życia był Jan Potocki herbu Pilawa Złota (ok. 1750–1799), starosta kaniowski, jej kuzyn. Pradziadek Teresy – Stefan Potocki (1568–1631) – był jednocześnie prapradziadkiem Jana.
Po śmierci Teresy Potockiej w 1778 roku wybuchł spór o schedę po Opalińskich. Początkowo Trybunał w Piotrkowie przyznał majątek Potockim, a dobra po Warszyckich – Piotrowi Borzęckiemu. Ostatecznie Piotr Borzęcki został jedynym właścicielem całego Mińska, jednak nie był dobrym gospodarzem.
W 1807 roku, po upadku dóbr, majątek został sprzedany na licytacji i nabyty przez Karola hrabiego Gołąbka-Jezierskiego herbu Prus II (ok. 1753–1826), syna kasztelana łukowskiego Jacka Jezierskiego (ok. 1722–1805), właściciela Sobień. W wyniku wojny polsko-rosyjskiej w 1831 roku oraz stacjonowania wojsk majątek doznał poważnych zniszczeń.
Jezierscy władali Mińskiem do 1870 roku, kiedy to majątek przeszedł w ręce Seweryna Michała hrabiego Doria-Dernałowicza (1831–1924) herbu Lubicz. Jego żoną była kuzynka Ewa Maria Doria-Dernałowicz (1844–1907), z którą łączył go wspólny pradziadek – Leon Józef Doria -Dernałowicz (1730–1793). Seweryn Michał zasłynął jako filantrop i działacz społeczny. W latach 1906–1911 pełnił funkcję prezesa Powiatowego Towarzystwa Rolniczego, a od 1930 roku – Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych; później był jego honorowym prezesem. Zasiadał także w Radzie Nadzorczej mińsko mazowieckiej Ochotniczej Straży Pożarnej jako skarbnik, był kolatorem mińskiego kościoła parafialnego oraz członkiem Towarzystwa Osad Rolnych i Przytułków Rzemieślniczych.
Świadectwem znaczenia rodu Dernałowiczów byli znakomici goście odwiedzający ich pałac w Mińsku, m.in. Henryk Sienkiewicz, Stefan Żeromski, Wojciech Kossak, Józef Piłsudski, gen. Józef Haller i gen. Władysław Anders. Na przełomie XIX i XX wieku rozpoczęła się parcelacja majątku. Doria-Dernałowicze pozostali właścicielami dóbr do 1944 roku. Ostatnimi dziedzicami byli Tadeusz i Jerzy Doria Dernałowiczowie.
Pod koniec II wojny światowej pałac został częściowo zdewastowany. Po wyzwoleniu ulokowano w nim szpital wojskowy, a następnie przejęło go Państwowe Gospodarstwo Rolne (PGR). W kolejnych dekadach budynek pełnił różne funkcje. Przeszedł generalny remont w latach 1956–1958 i został zaadaptowany na potrzeby Technikum Chemicznego oraz żłobka. W 1974 roku szkoła przeniosła się do nowej siedziby.
Po kolejnym remoncie, przeprowadzonym w latach 1976–1987, od 1980 roku pałac stał się siedzibą Miejskiego Domu Kultury, Miejskiej Biblioteki Publicznej, a później także restauracji „Pałacowa”. Obecnie, po remoncie w ostatnich latach, znany jako „Pałac Dernałowiczów”, obiekt mieści Miejski Dom Kultury oraz salę ślubów Urzędu Stanu Cywilnego w Mińsku Mazowieckim.
Początki rezydencji sięgają XVI wieku, kiedy to dla rodziny Wolskich wzniesiono pierwszy dwór – drewniany, prawdopodobnie z narożnymi alkierzami. W 3. ćwierci XVII wieku, z inicjatywy Stanisława Warszyckiego, wojewody mazowieckiego i kasztelana krakowskiego, dwór został gruntownie przebudowany w stylu barokowym. Powstał wówczas okazały, piętrowy pałac na planie wydłużonego prostokąta, wyposażony w cylindryczne wieże w narożach (w miejscu dawnych alkierzy), z kolebkowo sklepionymi piwnicami i charakterystyczną osią przelotową – obszerną sienią, typową dla ówczesnych założeń pałacowych.
W trzeciej ćwierci XVIII wieku, za czasów Leona Opalińskiego, rezydencja przeszła kolejną modernizację – pomiędzy alkierzami w elewacji bocznej wprowadzono dwie kondygnacje arkadowych loggii, wspartych na filarach, otwierających budynek na zapewne istniejący już od XVII wieku ogród włoski. Widok bocznej fasady z loggiami przypominał włoskie wille typu serliowskiego, takie jak willa Chigi w Cetinale w Toskanii czy willa Justusa Decjusza w Woli Justowskiej pod Krakowem.
W latach 1825–1828, za czasów Stanisława hr. Jezierskiego, przeprowadzono generalny remont połączony z daleko idącą rozbudową, która nadała pałacowi ostateczny, klasycystyczny charakter. Projekt przebudowy przypisywany jest Henrykowi Marconiemu. W tym czasie pałac zyskał dodatkową kondygnację mezzaninową (drugie piętro o niższej wysokości), zabudowano istniejące loggie w bocznych elewacjach, narożne alkierze przekształcono w wysunięte, silnie zryzalitowane formy oraz dodano ryzality środkowe od frontu i od strony ogrodu.
Ryzalit frontowy opilastrowano wielkim porządkiem jońskim, wspartym na boniowanym cokole i zwieńczonym monumentalnym trójkątnym naczółkiem. W elewacji ogrodowej podobny ryzalit rozczłonkowano dwiema parami pilastrów, a przed nim umieszczono wsparty na filarach taras pierwszego piętra. Wewnątrz przekomponowano układ pomieszczeń oraz nadano reprezentacyjną formę klatce schodowej.
Organiczna przemiana elementów architektonicznych – od wież obronnych, przez alkierze, aż po ryzality – doskonale oddaje ewolucję form rezydencjonalnych od średniowiecza po XIX wiek, kiedy to romantyczne tendencje znów przywróciły wieże w architekturze neogotyckiej.
W 1888 roku, już za czasów Doria-Dernałowiczów, odbudowano zawalony przed 1855 rokiem południowo-zachodni narożnik pałacu.
Anna Stanisławska (ur. ok. 1651, zm. ok. 1700) pochodziła z magnackiej rodziny Stanisławskich herbu Pilawa. Jej ojcem był Michał Stanisław Stanisławski, późniejszy wojewoda kijowski i zaufany Jana Sobieskiego, a matką Krystyna Szyszkowska. Po przedwczesnej śmierci matki wychowywała się u dominikanek w Krakowie. W 1667 roku, wbrew swej woli, została wydana za mąż za Jana Kazimierza Warszyckiego, syna kasztelana krakowskiego Stanisława Warszyckiego. Mąż okazał się człowiekiem chorym psychicznie i brutalnym, co uczyniło ich związek nie do zniesienia. Dzięki wsparciu Jana Sobieskiego Anna doprowadziła do unieważnienia małżeństwa – fakt bezprecedensowy w ówczesnych realiach szlacheckich.
Po rozwodzie zawarła dwa kolejne związki. Jej drugim mężem był Jan Zbigniew Oleśnicki, zmarły jednak w 1674 roku na cholerę. Trzeci, Jan Bogusław Zbąski, podkomorzy lubelski, również przedwcześnie odszedł w 1683 roku w wyniku ran odniesionych pod Wiedniem. Od tego czasu Anna żyła jako wdowa, zarządzając majątkiem i wspierając instytucje kościelne.
W 1685 roku napisała swoje najważniejsze dzieło – poemat autobiograficzny Transakcyja abo opisanie całego życia jednej sieroty, składający się z 77 trenów. Utwór, wydany dopiero w XIX wieku, jest szczerym i bezpośrednim świadectwem życia kobiety w XVII wiecznej Polsce. Anna opisuje swoje dzieciństwo, wymuszony związek z Warszyckim, dramaty osobiste oraz refleksje nad losem kobiety podporządkowanej woli rodziny.
Stanisławska uchodzi za pierwszą polską poetkę, której twórczość znamy z imienia i nazwiska. Jej dzieło splata wątki literatury osobistej, psychologicznej i obyczajowej, kreśląc wyjątkowo sugestywny obraz kobiecego doświadczenia w realiach epoki baroku.
Fragment z przewodnika Dwory i pałace Mazowsza: powiat miński, Nina Herzberg-Zielezińska, 2026
Data publikacji artykułu:
