Sklep
OgłoszeniaHistoria dworu w Szczukach
Szczuki to jedna z najstarszych miejscowości na Mazowszu, położona na północ od Pułtuska, przy szosie wiodącej w kierunku mazurskiego Szczytna. Od wieków stanowiła część majątku należącego do rodu Krasińskich. Wchodziła w skład folwarku Krasiniec–Szczuki należącego do dóbr Augustów, będących częścią wielkich dóbr Krasne (odwiecznego gniazda rodziny Korwinów herbu Ślepowron). Słynnym mieszkańcem Szczuk był urodzony tu w XVI wieku Jan Krasiński – pisarz, sekretarz królewski oraz autor opisu geograficzno-ustrojowego Polonia z 1575 roku.
Dobra Krasne dzieliły się na cztery klucze, a w skład klucza kraśnieńskiego wchodziły folwarki: Krasne, Augustów, Helenów, Źbiki, Szwejki, Starki oraz Szczuki. Rozwój wsi w XIX wieku stymulował powstanie osady fabrycznej. W 1827 roku Szczuki liczyły 13 domów i 80 mieszkańców. W 1890 roku we wsi znajdowało się 15 domów zamieszkanych przez 322 osoby, przy czym do folwarku należało 595 mórg gruntów, a do włościan 48 mórg. Tuż obok dworu, w jego bezpośrednim sąsiedztwie, w latach 1866-1867 z inicjatywy hrabiego Ludwika Krasińskiego wybudowano potężną Cukrownię Krasiniec. Zakład przerabiał rocznie około 120 000 korcy buraków cukrowych, stanowiąc gospodarcze centrum okolicy.
Folwark Szczuki nie był zarządzany bezpośrednio przez Krasińskich, lecz pozostawał w wieloletniej dzierżawie. W latach 80. XIX wieku majątek dzierżawił Juliusz Żórawski, który w 1870 roku wzniósł tu murowany dwór. Gospodarstwo Żórawskich miało imponującą skalę. Obejmowało liczne hektary pól buraczanych, udziały w cukrowni, inwentarz złożony z 40 koni i 60 krów oraz pomoc licznej służby. Dzierżawca wzbudzał powszechny szacunek. Maria Skłodowska pisała o nim wielce pochlebnie jako o człowieku „starego pokroju, ale bardzo rozsądnym, sympatycznym i wyrozumiałym”, choć jego żona uchodziła za osobę trudną w pożyciu domowym. W okresie międzywojennym dzierżawcą był syn Juliusza, Julian Żórawski, wychowujący wraz z żoną synów Macieja i Juliana oraz córkę Krystynę.
Z tym majątkiem nierozerwalnie splotły się losy Marii Skłodowskiej (późniejszej Curie). Młoda, 17-letnia Skłodowska, najmłodsza z piątki rodzeństwa, po ukończeniu w 1883 roku gimnazjum żeńskiego w Warszawie stanęła wobec trudnej sytuacji finansowej rodziny. Udzielając korepetycji w Warszawie, podjęła decyzję o wyjeździe na wieś, by zarobione pieniądze (pensja wynosząca 500 rubli srebrem rocznie) wysyłać do Paryża na wsparcie studiującej medycynę siostry Bronisławy (późniejszej Dłuskiej). Mając ukończone osiemnaście lat, Maria przybyła do Szczuk 1 stycznia 1886 roku. Pierwszy etap podróży odbyła koleją do Ciechanowa, skąd saniami została przewieziona do folwarku za przasnyską miedzą. W dworze przydzielono jej przytulny pokój z ogromnymi piecami kaflowymi i oknami wychodzącymi na zabudowania cukrowni w Krasińcu.
Maria pracowała w Szczukach jako guwernantka i nauczycielka dzieci Żórawskich (łącznie było ich siedmioro, a jej bezpośrednimi podopiecznymi były m.in. starsza Bronisława/Brońcia i dziesięcioletnia Andzia). W listach z tego okresu opisywała nie tylko codzienną pracę i atmosferę dworu, ale też jego architektoniczne urokliwe detale: szerokie werandy, pergole oraz plac do gry w krokieta przed budynkiem. Oprócz obowiązków domowych, kierowana pozytywistycznymi ideałami, z pomocą Brońci zaangażowała się w tajne nauczanie dzieci wiejskich i robotniczych w języku polskim, kupując im ze skromnych oszczędności zeszyty i ołówki. Lekcje czytania, pisania i liczenia, stanowiące złamanie carskich zakazów zagrożone wywózką na Sybir, odbywały się w jej pokoju. Dzień pracy Marii wypełniały lekcje, nocne samokształcenie oraz jazda konna po okolicznych polach.
Sielankę przerwały zimowe wakacje, gdy do Szczuk przyjechał najstarszy syn Żórawskich Kazimierz, student nauk rolniczych i matematyki w Warszawie. Pomiędzy młodymi wybuchło gorące uczucie. Maria była gotowa na ślub, jednak „sympatyczny i wyrozumiały” papa Żórawski wraz z małżonką stanowczo sprzeciwili się małżeństwu. Uboga guwernantka nie mogła być w ich oczach odpowiednią partią dla dobrze zapowiadającego się dziedzica i studenta. Rodzice zagrozili synowi wydziedziczeniem, a Kazimierz nie potrafił przeciwstawić się ich woli.
Mimo doznanego upokorzenia, odtrącona Maria ze względów finansowych spędziła w Szczukach jeszcze kilkanaście bardzo trudnych miesięcy. Dopiero w połowie 1889 roku, po niemal czterech latach pracy, powróciła do Warszawy. Nadzieja na małżeństwo tliła się jednak jeszcze do 1891 roku. Młodzi wciąż potajemnie spotykali się w Warszawie oraz w górach, zanim relacja została definitywnie zerwana.
Ostateczne załamanie planów matrymonialnych stało się kluczową przyczyną jej wyjazdu na studia do Francji. Jesienią 1891 roku Maria opuściła Polskę i udała się do Paryża. Została żoną Piotra Curie, dwukrotną laureatką Nagrody Nobla. W 1995 roku jej prochy przeniesiono do paryskiego Panteonu, gdzie została pierwszą kobietą uhonorowaną za własne zasługi. Kazimierz Żórawski spełnił oczekiwania rodziców pod względem kariery naukowej, został wybitnym matematykiem i rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Po zakończeniu II wojny światowej majątek Szczuki nie podlegał parcelacji rolnej. Na jego gruntach zorganizowano Państwowe Gospodarstwo Rolne (PGR), które w późniejszym okresie weszło w skład Zespołu PGR Krasne na terenie województwa ciechanowskiego. W sąsiedztwie utworzono również gospodarstwo pomocnicze znanej w Polsce stadniny koni w Krasnem. Sam dwór przeznaczono na cele administracyjno-mieszkalne: urządzono w nim biura Zakładu Rolnego Szczuki oraz wydzielono lokale dla pracowników gospodarstwa. W tym okresie lokatorzy dokonali przekształceń wnętrz i przebudowy ściany wschodniej oraz zachodniej.
Wraz z opuszczaniem dworu przez kolejnych mieszkańców pozbawiony bieżących napraw zaczął popadać w ruinę, opuszczony w cieniu mocno zaniedbanych budynków gospodarczych. Pamięć o pobycie wybitnej uczonej pielęgnowano oficjalnie: w stulecie urodzin Marii Skłodowskiej-Curie, w 1967 roku, władze powiatu makowsko-mazowieckiego zorganizowały uroczystości rocznicowe, nadając jej imię Liceum Ogólnokształcącemu w Makowie Mazowieckim oraz odsłaniając 1 października 1967 roku pamiątkową tablicę na frontonie dworu.
Proces degradacji obiektu próbowało zatrzymać kilka etapów prac zabezpieczających. W 1990 roku wymieniono stropy nad parterem oraz częściowo więźbę dachową, jednak z braku funduszy roboty przerwano. Kolejne doraźne prace remontowe przeprowadzono w 2007 roku, lecz nie zatrzymały one degradacji zabytku.
Przełom w finansowaniu ratunkowym nastąpił po zwróceniu uwagi na opłakany stan zabytku i decyzjach państwowych dotyczących zakupu domu noblistki pod Paryżem. Mazowiecki Konserwator Zabytków przyznał wstępne środki (100 tys. zł na prace projektowe i 150 tys. zł na zabezpieczenia), co zapoczątkowało wieloetapowy proces pełnej rewitalizacji dworu pod nadzorem konserwatorskim. Pierwszym kluczowym krokiem była przeprowadzona wymiana i remont dachu. Kolejne działania objęły wzmocnienie fundamentów, naprawę stropów piwnicznych, remont murów obwodowych oraz rekonstrukcję stolarki okiennej i drzwiowej. Celem obecnych prac jest osiągnięcie stanu surowego zamkniętego, co skutecznie zabezpiecza dwór przed wpływami atmosferycznymi. Cały proces ma potrwać jeszcze kilka lat, a jego ostatecznym celem jest pełne odtworzenie pierwotnej formy budynku wraz z rekonstrukcją dekoracyjnego wystroju elewacji i wnętrz.
Dwór można obecnie obejrzeć z zewnątrz po wcześniejszym umówieniu wizyty.
Dwór w Szczukach, wzniesiony w 1870 roku z inicjatywy Juliusza Żórawskiego, reprezentuje formę jednorodnej, prostopadłościennej rezydencji osadzonej na wysokim cokole z cegły i kamienia łamanego. Ten podpiwniczony, parterowy dwór z użytkowym poddaszem rozplanowano na rzucie prostokąta w dwutraktowym układzie pomieszczeń ze ścianami nośnymi z pełnej cegły. Całość wieńczy dach naczółkowy, dwuspadowy o konstrukcji płatwiowo-krokwiowej z krytym papą deskowaniem, a główną bryłę urozmaicają piętrowe facjaty – południowa z gankiem i niszą z oculusem oraz północna – a także wschodni taras ogrodowy i zachodni przedsionek.
Konstrukcja wnętrza opiera się na kolebkowych sklepieniach w piwnicy oraz płytach żelbetowych na belkach stalowych nad parterem i facjatą. Przestrzeń wewnętrzną cechuje sześcioprzestrzenne rozplanowanie z korytarzem i reprezentacyjnymi, żelbetowymi schodami francuskimi. Elewacje zachowały symetryczny układ osi okiennych z prostokątną stolarką krosnową oraz dwuskrzydłowymi drzwiami.
Po pracach z lat 90. XX wieku i okresie przestoju, dwór znajduje się obecnie w trakcie intensywnego remontu. Przeprowadzono już wymianę i naprawę dachu, wzmocnienie fundamentów, renowację stropów piwnicznych i murów obwodowych oraz rekonstrukcję stolarki, zmierzając do stanu surowego zamkniętego. Celem trwających działań jest pełne odtworzenie pierwotnej formy rezydencji wraz z detalami dekoracyjnymi elewacji i wnętrz.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza. Powiaty makowski, ostrołęcki i przasnyski, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska, Iwona Olkowska
Data publikacji artykułu:
