Historia dworu w Machnatce
Machnatka była gniazdem rodowym Machnackich herbu Rogala. Wymieniano ją w źródłach pisanych po raz pierwszy w 1409 roku. Rodzina wywodzi się z rodu Lipskich, z których jeden przyjął nazwisko od posiadłości Machnatka. W 1564 roku dziedzicami tych dóbr byli Mikołaj i Jan Lipscy. W 1567 roku sędzia czerski, poseł ziemi wyszogrodzkiej Stanisław Machnacki, przeprowadził rozgraniczenie Machnatki od Lipia, przekazując część majątku swoim stryjecznym braciom, dwóm żonom i ich potomstwu. Po kolejnych zmianach własnościowych, Jerzy Machnacki sprzedał swoją część majątku w 1622 roku i osiadł na Rusi, niedaleko Lwowa. Pozostali właściciele stopniowo rozdrabniali majątek, kupując sąsiednie posiadłości, takie jak: Zalesie, Petrykozy, Załęże i Sadków, które trzymali do połowy XIX wieku. Choć Machnaccy wcześnie opuścili swoje rodowe gniazdo, część majątku pozostawała w ich rękach jeszcze w 2. połowie XVIII wieku. W 1674 roku jako dziedzice części dóbr wymieniani byli: Franciszek Dunin, Paweł Dunin Szpot i Korabiewski, a w 1707 roku właścicielem był Wojciech Dunin.
Machnatka od 2. połowy XVIII wieku należała do Żółtowskich herbu Ogończyk. Pierwszym właścicielem z tej rodziny był opat benedyktynów w Płocku Walenty Michał Żółtowski. Po nim dobra przeszły w ręce jego bratanka, starosty troszyńskiego Aleksandra Żółtowskiego (ur. ok. 1730). W 1833 roku należały do Kazimierza Jana Suskiego herbu Pomian (ok. 1800-1861), wnuka wspomnianego Aleksandra, syna Heleny z Żółtowskich Suskiej (1765-1831). To on scalił rozdrobiony wówczas majątek. Po nim w 1861 roku dobra odziedziczyli jego córka Ludwika Salomea z Suskich (1822-1906) wraz z mężem, gubernatorem warszawskim, generałem Aleksandrem Wincentym Tadeuszem Ginett herbu Zaremba (1814-1870). W 1891 roku Machnatkę kupił Władysław Pszczółkowski herbu Jastrzębiec. Po jego śmierci w 1916 roku część majątku wraz z dworem należała do Władysława Tadeusza Pszczółkowskiego (1894-1936). Majątek pozostał w rękach jego rodziny do 1945 roku.
Po nacjonalizacji majątek przejął Skarb Państwa. Utworzono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne. W 1968 roku w dworze ulokowano biura i mieszkania dla pracowników Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej im. Władysława Broniewskiego. W 1997 roku spółdzielnia upadła, a gospodarstwo przejął syndyk i wystawił na sprzedaż. W 1998 roku właścicielem została osoba prywatna. Od lat 90. dwór stopniowo popada w coraz większą ruinę.
Pierwszy dwór w Machnatce istniał już w 1741 roku. Kolejny został wzniesiony na jego fundamentach na przełomie XVIII i XIX wieku dla rodziny Żółkowskich, prawdopodobnie w stylu klasycystycznym. Po I wojnie światowej budynek przeszedł rozbudowę i modernizację w stylu polskim, czerpiącym inspiracje zarówno z klasycyzmu, jak i baroku. Zachowano prostą, parterową bryłę dworu z czterospadowym dachem – a jego falisty szczyt z wolutowymi zakończeniami i kulami nawiązuje do barokowych wzorców – podobnym do dworów w Kuznocinie i Dylewie. Na osi głównej znajduje się kolumnowy ganek z ozdobną balustradą tarasu, wprowadzony w architekturze rezydencjalnej na początku XX wieku, inspirowany elementami baroku i klasycyzmu. Nowym dodatkiem jest arkadowy podcień z jedną narożną kolumną, poprzedzający wejście do bocznej dobudówki. Po stronie południowo-zachodniej znajduje się parterowa oficyna, połączona z dworem krótkim łącznikiem. W elewacji ogrodowej wyróżnia się eliptyczny ryzalit salonu, przypominający ryzality dworów barokowych i wczesnoklasycystycznych, który być może pochodzi z wcześniejszej budowli.
- W drodze z Machnatki do Machnatki-Parceli znajduje się kamienny obelisk, poświęcony Władysławowi Tadeuszowi Pszczółkowskiemu, postrzelonemu przez rabusiów w 1936 roku. Zmarł w szpitalu. Dokładny napis na obelisku głosi: Tadeuszowi Pszczółkowskiemu właścicielowi dóbr Machnatka, który zginął w obronie cudzego mienia z ręki złoczyńców dnia 7 maja 1936 r. Społeczeństwo gminy Lipie.
- W 1918 roku właścicielka majątku Machnatka Janina Zofia z Zielińskich herbu Ciołek Pszczółkowska (1896-1987), żona Władysława Tadeusza Pszczółkowskiego, założyła przy dworze ochronkę dla dzieci pracowników i zachęcała, aby to samo uczynić we wsi. Pomysł spodobał się gospodarzowi Józefowi Bartosiakowi, który na ochronkę przeznaczył połowę swojego domu.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza: powiat grójecki, wyd. II, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska
Data publikacji artykułu:
Sklep
Ogłoszenia











