Sklep
OgłoszeniaHistoria pałacu w Podzamczu
Dzieje Podzamcza nierozerwalnie wiążą się z pobliskimi Maciejowicami. W XV wieku okoliczne tereny należały do jednej z gałęzi potężnego rodu Ciołków, którzy przybrali nazwisko Maciejowskich. W 1507 roku Kacper Maciejowski uzyskał od króla Zygmunta I Starego przywilej na lokację miasta na gruntach wsi Ostrów, które otrzymało nazwę Maciejowice. W 1557 roku Stanisław Maciejowski, kasztelan sandomierski, uzyskał od króla Zygmunta Augusta rozszerzenie przywilejów miejskich oraz zgodę na budowę zamku obronnego w pobliżu miasta.
Gdy w drugiej połowie XVI wieku Stanisław Maciejowski przystąpił do realizacji tej inwestycji, wybrał miejsce posiadające naturalne walory obronne. Na wysokim wzniesieniu nad Okrzejką powstała budowla niezbyt duża, pełniąca raczej funkcję siedziby rodowej niż typowej warowni.
W następnym stuleciu, gdy właścicielami dóbr maciejowickich zostali Zbąscy, w tym miejscu wzniesiono okazały pałac, który w niezmienionym kształcie dotrwał do 1794 roku. W czasie insurekcji kościuszkowskiej Zamoyscy, ówcześni właściciele, opuścili majątek na krótko przed bitwą maciejowicką, a pałac stał się kluczowym punktem obrony wojsk polskich i kwaterą naczelnego wodza Tadeusza Kościuszki. W trakcie walk budowla uległa znacznym zniszczeniom od ognia artyleryjskiego wojsk carskich.
Na części fundamentów dawnego pałacu Zbąskich Stanisław Kostka hr. Zamoyski (1775–1856), XII ordynat na Zamościu, zbudował nową klasycystyczną rezydencję, prawdopodobnie według projektu Fryderyka Alberta Lessla. Założył także park krajobrazowy, cegielnię, gorzelnię, browar, fabryczkę tkacką oraz szkołę rolniczą, czyniąc z Podzamcza ważny ośrodek gospodarczy i edukacyjny. Pod jego patronatem powstała również słynna szkoła rolnicza.
W 1837 roku przekazał dobra maciejowickie synowi – Stanisławowi Kostce „młodszemu” (1820–1889), który znacząco poprawił kondycję majątku. W jego czasach folwarki Podzamcze i Maciejowice słynęły z hodowli krów rasy holenderskiej oraz owiec rasy negretti. W 1873 roku na wystawie rolniczej w Warszawie Zamoyski otrzymał srebrny medal za jałowicę będącą krzyżówką ras szyckiej i holenderskiej.
Po jego śmierci dobra przejął syn Andrzej Przemysław Konstanty Zamoyski (1852–1927), wszechstronnie wykształcony ziemianin i patriota. W 1882 roku zakupił dobra spiskie na Słowacji wraz z XIV-wiecznym zamkiem starostów spiskich. W tym samym roku poznał Karolinę Marię, księżniczkę de Bourbon des Deux-Siciles (1856–1941), z którą zawarł ślub 19 listopada 1885 roku w Paryżu.
Pod koniec XIX wieku Podzamcze stało się znanym ośrodkiem naukowym i gospodarczym. Zamoyscy założyli tu słynną szkółkę leśno-ogrodniczą prowadzoną przez wybitnego leśnika Feliksa Rożyńskiego – największą w historii polskiego ogrodnictwa. W 1914 roku gospodarstwo szkółkarskie obejmowało 135 ha i posiadało aż 50 milionów sadzonek, eksportowanych do Rosji, Azji Środkowej i Mandżurii.
Rożyński wyhodował wiele odmian robinii akacjowej, m.in. „Karolina Zamoyska” (1903), „Mickiewicziana” (1904–1913), „Heterophylla Variegata” (1902–1905) oraz „Foliis Argenteomarginatis” (1913).
W 1873 roku w Podzamczu urodził się Adam Michał Zamoyski (zm. 1940), mistrz ceremonii dworu rosyjskiego i prezes Zjednoczenia Towarzystw Polskich (1918–1924). Z kolei w 1926 roku w pałacu przyszedł na świat Ferdynand Maria książę Castro (zm. 2008), pretendent do tronu Królestwa Obojga Sycylii, syn Rajnera księcia Castro (1883–1973) i hrabianki Karoliny Zamoyskiej (1896–1968).
W 1926 roku na stałe do Podzamcza powrócił senior rodu Andrzej Przemysław Zamoyski. Wówczas folwark obejmował 6485 ha, w tym tartak parowy i gorzelnię. Całość dóbr maciejowickich liczyła 6981 ha.
Ostatnim właścicielem przedwojennym był Franciszek Józef a’Paulo hr. Zamoyski (1888–1947), który nie radził sobie z zarządzaniem majątkiem. W 1929 roku rada familijna, złożona ze stryjów (Jana Floriana, Tomasza, Władysława Leona i Konstantego), nałożyła na niego nadzór finansowy, doprowadzając w 1934 roku do spłaty długów.
Podczas II wojny światowej, w październiku 1939 roku, w majątku zatrzymał się mjr Henryk Dobrzański „Hubal”, który od hr. Franciszka Zamoyskiego uzyskał informację o niemieckiej ewakuacji stadniny z Janowa Podlaskiego. Dzięki temu hubalczycy przejęli konie szlachetnej krwi, w tym ogiery „Grom” i „Dzianet Hetmański”, należące do marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego.
W czasie okupacji Franciszek Józef hr. Zamoyski zarządzał dawnym majątkiem jako Liegenschaftsführer, zamieszkując pałac wraz z rodziną.
Po 1945 roku majątek w Podzamczu został upaństwowiony w ramach reformy rolnej. Na jego terenie utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne o profilu ogrodniczym, przekształcone w 1993 roku w Gospodarstwo Ogrodnicze Skarbu Państwa „Podzamcze”, a następnie w 1994 roku w Hodowlę Zarodową Zwierząt Podzamcze Sp. z o.o.
Dawna oficyna została przekazana Nadleśnictwu Garwolin, natomiast w latach 90. XX wieku pałac wraz z parkiem i zabudowaniami przekazano gminie Maciejowice.
Po przemianach ustrojowych o zwrot dóbr wystąpiła Elżbieta Zamoyska wraz z 11 członkami rodziny, argumentując, że pałac nie był częścią gospodarstwa rolnego, a jedynie siedzibą mieszkalną. W maju 2016 roku Naczelny Sąd Administracyjny przywrócił Zamoyskim prawo własności pałacu w Podzamczu.
Podzamcze pod rządami Zamoyskich było przez wieki ośrodkiem kultury, nauki i patriotyzmu, odwiedzanym przez wybitnych przedstawicieli arystokracji polskiej i europejskiej, a także ludzi sztuki – bywał tu m.in. Stefan Żeromski.
Obecnie budynek jest nieużytkowany i pozostaje w stanie postępującej ruiny.
Początki pałacu sięgają XVII wieku, kiedy to Zbąscy lub Oleśniccy wznoszą w tym miejscu swoją rezydencję. Budowla została zniszczona w 1794 roku podczas bitwy maciejowickiej, a na jej fundamentach Stanisław Kostka hr. Zamoyski wzniósł na początku XIX wieku nowy, klasycystyczny pałac, prawdopodobnie według projektu Fryderyka Alberta Lessla. Budowę ukończono około 1806 roku.
W drugiej połowie XIX wieku rezydencję przebudowano według projektu architekta Ksawerego Dionizego Makowskiego, a ostatnie prace modernizacyjne przeprowadzono w XX wieku.
Pałac jest murowany z cegły, tynkowany, piętrowy, z piwnicami sklepionymi. Bryłę rozplanowano na rzucie prostokąta, z dziewięcioosiową elewacją frontową i gankiem wspartym na dwóch parach filarów, dźwigających taras z żelazną balustradą, na której znajdowały się herby „Jelita” (Zamoyskich) i „Pilawa” (Potockich).
Przyziemie i naroża są boniowane, gzyms kordonowy gładki, nad środkową częścią fasady umieszczono schodkową attykę zamiast klasycznego naczółka. Elewacja ogrodowa jest niesymetryczna, z balkonem wspartym na czterech filarach, urozmaicona okrągłymi otworami oraz blendami zwieńczonymi trójkątnymi naczółkami.
Wnętrza mają układ dwutraktowy z sienią na osi i klatką schodową w głębi prawej części budynku. Zachowały się fragmenty parkietów, stropy z fasetą, kominek z kanelowanymi kolumnami, a w piwnicy dawna kaplica z niszami hemisferycznymi, gzymsem stiukowym i dekoracją o motywach jońskich.
Na elewacjach widoczne są kule armatnie, wmurowane przez Zamoyskich jako materialne świadectwo bitwy maciejowickiej z 1794 roku. Surowa forma pałacu nawiązuje do architektury francuskiego klasycyzmu końca XVIII wieku.
Na uwagę zasługują także zabudowania folwarczne, w tym tzw. „Holendaria”, czyli zespół składający się z baszty i przylegających do niej stajni. Oba obiekty wzniesiono przed 1850 rokiem w stylistyce romantycznego neogotyku. Zbudowane zostały z cegły i kamienia polnego.
Baszta ma rzut koła i nieregularnie rozmieszczone otwory okienne, zarówno kwadratowe, jak i półkoliste, z których część została zamurowana. Jej zwieńczenie stanowi gzyms pseudomachikułkowy oraz krenelaż. Wnętrze pierwotnie podzielone było na trzy kondygnacje, połączone spiralnymi schodami. Początkowo pełniła funkcję reprezentacyjną, później wykorzystywana była gospodarczo i mieszkalnie. Na ścianach wewnętrznych zachowały się ślady dekoracji o charakterze romantycznym. Od strony północno-zachodniej do baszty przylegają stajnie, rozplanowane na wycinku koła. Ich zewnętrzne elewacje urozmaicone są ostrołukowymi blendami z maswerkowym podziałem, w których pierwotnie znajdowały się okna. W czasach Stanisława Kostki hr. Zamoyskiego hodowano tu konie rasy angielskiej. W XX wieku oba budynki uległy znacznemu zniszczeniu i popadły w ruinę.
W pobliżu pałacu znajduje się również przydrożna kapliczka z połowy XIX wieku. Jest to obiekt neogotycki, murowany i tynkowany, wzniesiony na cokole i zamknięty trójbocznie. Górna część ma formę ażurową i zwieńczona jest pinaklami z herbami Jelita rodu Zamoyskich oraz Pilawa rodu Potockich. W jej wnętrzu umieszczono nowszą figurę Matki Boskiej.
Niżej, w stronę Maciejowic soti budynek austerii. Austeria, stanowiąca jeden z najcenniejszych elementów zespołu pałacowego, to parterowy budynek wzniesiony z cegły na rzucie wydłużonego prostokąta. Obiekt charakteryzuje się trójtraktowym układem wnętrz, w którym centralną oś komunikacyjną stanowi sień biegnąca przez całą długość budowli. Całość przykryta jest wysokim dachem dwuspadowym. Jedenastoosiowa elewacja frontowa nadaje bryle rytm, natomiast elewacje boczne wyróżniają się ostrołukowymi płycinami oraz otworami, które umożliwiają dostęp do użytkowego poddasza.
- Żoną Stanisława Kostki Zamoyskiego była Zofia z Czartoryskich (1780–1837), uchodząca za najpiękniejszą damę Rzeczypospolitej swoich czasów. Była ona córką znanej i wielce zasłużonej dla historii Polski Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej (1745–1835). Jej ojcem był prawdopodobnie Ksawery Branicki (1730–1819), choć oficjalnie uznał ją książę Adam Jerzy Czartoryski (1770–1861), mąż Izabeli. Zofię nazywa się matką rodu, ponieważ urodziła trzy córki i siedmiu synów. Podobnie jak jej matka była obrończynią wszystkiego, co polskie, i aktywnie angażowała się w pomoc najbardziej potrzebującym. W 1814 roku z jej inicjatywy powstało Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności i to w jej salonie Pałacu Błękitnego odbył się koncert małego Fryderyka Chopina (1810–1849). Była bez wątpienia patriotką, czego nie można było w pełni powiedzieć o jej mężu, który uznawał cara za legalnego władcę. Wysłał on nawet list do wielkiego księcia z prośbą o rozkazy dla siebie, mimo że trzech jego synów przyłączyło się do powstania.
- O historii rodu Zamoyskich i ich związkach ze Słowacją szczegółowo pisała Katarína Chapuis Sutorová – słowacka badaczka, która na podstawie wspomnień i albumów Carmen de Bourbon-Siciles oraz licznych materiałów archiwalnych ze Słowacji, Polski i Francji opracowała cztery książki poświęcone tej, zapomnianej na słowackiej ziemi, rodzinie. W swych pracach Sutorová korzystała także z pomocy regionalistów, w tym Stanisława Oszkiela.
Fragment przewodnika Dwory i pałace Mazowsza. Powiat garwoliński, 2026 r., Nina Herzberg-Zielezińska
Data publikacji artykułu:
