Pałac Sanguszków
w Tarnowie-Gumniskach

Pałac w Gumniskach to jedna z najważniejszych historycznych siedzib rodowych w Polsce południowej. Wzniesiony na najwyższym wzniesieniu wśród malowniczych wzgórz, pośród rozległego parku krajobrazowego, przez ponad półtora wieku stanowił centrum życia politycznego, kulturalnego i gospodarczego książąt Sanguszków – jednego z najznamienitszych rodów magnackich Rzeczypospolitej, wywodzących się z litewskiej dynastii Giedyminowiczów (herb Pogoń Litewska).

W 1799 roku, w zaledwie podmiejskiej wówczas wsi Gumniska, książę Hieronim Sanguszko, po śmierci swoich dzieci Doroty i Józefa oraz w obliczu upadku Rzeczypospolitej po trzecim rozbiorze, podjął decyzję o przeniesieniu się na stałe do Hrabstwa Tarnowskiego. Wybór padł na Gumniska – miejsce bliskie Tarnowowi, ale oferujące odpowiednią przestrzeń dla magnackiej rezydencji.

Budowę klasycystycznego pałacu rozpoczęto 15 października 1799 roku. Równocześnie zakładano park oraz rozbudowywano infrastrukturę drogową, tworząc z Gumnisk zamknięty, samowystarczalny organizm rezydencjonalny. Do połowy XIX wieku majątek rozrósł się do ok. 37 ha, obejmując pałac, folwark i zabudowania towarzyszące.

Pierwsza większa rozbudowa pałacu nastąpiła w 1834 roku za sprawą Władysława Sanguszki, wnuka fundatora. W XIX i na początku XX wieku pałac kilkukrotnie modernizowano – dodano oranżerię, wozownię, ujeżdżalnię oraz neogotycką kaplicę według projektu Feliksa Księżarskiego. W okresie powstania styczniowego (1863) i rabacji galicyjskiej (1846) w pałacu działał lazaret dla rannych.

Od listopada 1914 do maja 1915 roku w pałacu stacjonował garnizon wojsk rosyjskich. Rezydencję odwiedzały osobistości polskiej kultury i polityki – Aleksander Fredro, Zygmunt Krasiński, Wincenty Pol, a także przedstawiciele dynastii Habsburgów: arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg (1886) i arcyksiążę Rudolf Habsburg (1887).

W latach 20. XX wieku rozkwitła tu słynna hodowla koni arabskich – książę Roman Sanguszko sprowadzał konie bezpośrednio z Arabii Saudyjskiej, budując międzynarodową renomę stadniny.

Niestety, we wrześniu 1939 roku Roman Sanguszko opuścił kraj. W czasie wojny pałac zajęli Niemcy, a po jej zakończeniu został on splądrowany, a część zbiorów przejęło Muzeum Okręgowe w Tarnowie. W 1945 roku rezydencję znacjonalizowano, a księżna Konstancja została zmuszona do opuszczenia majątku.

Od tamtej pory w pałacu mieści się szkoła ogrodnicza – obecnie Zespół Szkół Ekonomiczno-Ogrodniczych w Tarnowie. Park pozostał dostępny dla społeczności lokalnej i pełni funkcje rekreacyjne, stanowiąc miejsce wydarzeń plenerowych.

Nie znamy dokładnego wyglądu pierwotnej budowli. Obecny pałac to budowla klasycystyczna z elementami eklektycznymi, o układzie litery C. Składa się z dwóch brył – dwupiętrowego skrzydła wschodniego i jednopiętrowego skrzydła zachodniego, połączonych przewiązką. Od północy znajduje się główne wejście – portyk wsparty na kolumnach i filarach, przed którym niegdyś podjeżdżały powozy. Od strony zachodniej przylega neogotycka kaplica.

Wnętrza kryją m.in. sala balowa z klasycystycznymi kolumnami i stiukami, a także marmurowy kominek z popiersiem Tadeusza Kościuszki (dzieło Jerzego Popiela, 1946). Pałac jest częściowo podpiwniczony i posiada układ dwutraktowy.

Na południowym tarasie znajduje się posąg Merkurego – brązowa kopia rzeźby Giambologny z 1580 roku.

W skład zespołu wpisanego do rejestru zabytków wchodzą: pałac, oficyna z XVIII wieku (z portykiem kolumnowym), spichrz, budynki administracyjne, a także ponad 10-hektarowy park krajobrazowy – uznany za grupowy pomnik przyrody. Znajdują się w nim liczne gatunki egzotycznych drzew: tulipanowce amerykańskie, platany klonolistne, metasekwoje chińskie. Przed pałacem rośnie najgrubszy platan w Tarnowie. Południowa część założenia to tarasowy ogród włoski z fontanną odnowioną w 2020 roku.

• Karta biała zabytku
• Magdalena Jastrzębska, Dama w jedwabnej sukni. Opowieść o księżniczce Helenie Sanguszkównie, Łomianki 2022
• Zamki, pałace i dwory. Dziedzictwo kulturowe ziemi tarnowskiej, dostęp online

Zdjęcia:

• NAC, domena publiczna
• www.zbiory.mufo.krakow.pl
• www.wikipedia.org