Pałac w Skierniewicach

W 1359 roku arcybiskupi, za sprawą arcybiskupa Jarosława Bogorii ze Skotnik, otrzymali potwierdzenie prawa do kasztelani łowickiej od księcia mazowieckiego Ziemowita III. Majątek w Skierniewica wchodził w skład uzyskanego terenu. Istniał tu wówczas dwór drewniany otoczony ogrodem oraz zabudowania gospodarcze. W latach 1359-1608 dwór służył arcybiskupom do odpoczynku w czasie podróży po terenie archidiecezji. Później majątek stał się stałą rezydencją. Zaczął spełniać ważną funkcję państwową, ponieważ w dawnej Rzeczypospolitej prymas był nie tylko dostojnikiem kościelnym, ale także pierwszą najważniejszą osobą zaraz po królu.

W 1609 roku prymas Wojciech Baranowski rozpoczął budowę renesansowego pałacu, który miał stanąć na miejscu dawnego drewnianego dworu. Prace zakończyły się za czasów arcybiskupa Wawrzyńca Gembickiego w 1619 roku. Pałac był piętrowy i kryty dachówką, miał osiem izb na parterze i reprezentacyjne apartamenty na piętrze. Wokół pałacu wzniesiono w późniejszym czasie budynki gospodarcze i oranżerię. W 1620 roku założono ogród włoski z drzewami owocowymi i krzewami winnymi. W pałacu rezydowali kolejni prymasi: Stanisław Szembeka, Teodor Potocki i Krzysztof Szembeka. Obiekt został częściowo zdewastowany podczas najazdu szwedzkiego w latach 1655-1657. Później pałac był kilkukrotnie przebudowywany, po raz pierwszy około 1721 roku.

W 1759 roku w pałacu doszło do pożaru. Prymas Władysław Aleksander Łubieński zlecił jego odbudowę, którą przeprowadzono w latach 1761-1766. Kolejna przebudowa została przeprowadzona przez prymasa Antoniego Ostrowskiego w latach 1779-1780. Nadano mu wówczas styl klasycystyczny. Architektem projektu był Efraim Schroeger. Dodano wtedy od wschodu dwie osie, dobudowano do budynku głównego kaplicę pałacową i galerię oraz przebudowano fasadę pałacu i część jego wnętrz. W wyniku tych działań pałac otrzymał ostateczny kształt. Schroeger zaprojektował także trzy oficyny oraz kuchnię w stylu klasycystycznym, które wzniesiono w sąsiedztwie pałacu. W latach 1779-1780 architekt zaprojektował również bramę pałacową z kordegardami. Rozbudowano także ogród włoski, z którego powstał park w stylu francuskim z kaskadami, grotami i altankami.

Ostatnim arcybiskupem mieszkającym w pałacu był wybitny pisarz i poeta doby oświecenia Ignacy Krasicki. Przebudował on i powiększył park. Sprowadził z Heilsbergu ogrodnika Johanna Krebsa, który zajmował się ogrodem. Za namową Krasickiego upodobnił ogród do dawnej rezydencji prymasów warmińskich znajdującej się w Smolanach na Warmii. W pałacu w Skierniewicach powstało wiele dzieł Ignacego Krasickiego.

Po utracie przez Polskę niepodległości w 1796 roku nastąpiła sekularyzacja dóbr kościelnych. Rząd pruski skonfiskował wszystkie dobra prymasowskie, w tym również pałac w Skierniewicach. Po 1806 roku Napoleon podarował całe Księstwo Łowieckie marszałkowi Ludwikowi Mikołajowi Davout. Darowizną miał być również pałac w Skierniewicach. W wyniku działań wojennych powołany do rozstrzygnięcia tej sprawy sąd rozjemczy nie został zwołany. W zaistniałych okolicznościach papież Pius VII, w roku 1812, podarował pałac prymasowski królowi saskiemu, księciu warszawskiemu Fryderykowi Augustowi, jako jego osobistą własność. Po rozbiciu wielkiej armii, w 1814 roku Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego ponownie zarządziła przekazanie pałacu prymasowskiego na rzecz rządu Księstwa. Rok później, na polecenie cesarza Aleksandra I, pałac został przekazany do dyspozycji ówczesnej Komisji Wojennej.

Od 1817 roku pałac pełnił funkcję koszarów wojskowych. W 1818 roku jedna oficyna pałacowa została przebudowana na lazaret.

W 1820 roku pałac przeszedł na własność Wielkiego Księcia Konstantego z nadania jego brata, cara Aleksandra I. Po jego śmierci w 1831 roku majątek przeszedł w posiadanie jego żony Joanny Grudzińskiej. Ta jeszcze w tym samym roku zmarła, a księstwo łowieckie przeszło na własność carów rosyjskich. Pałac w Skierniewicach został letnią rezydencją rodziny carskiej. Właścicielami byli kolejno: Mikołaj I, Aleksander II, Aleksander III i Mikołaj II Aleksandrowicz.

W latach 1833-1859 pałac przeszedł kolejną przebudowę. Architektem był Adam Idzikowski, który nadał obiektowi styl późnoklasycystyczny. Szczególną zmianę przeszła elewacjia frontowa. W centrum kaplicy ustawiono ikonostas i przekształcono zwieńczenie kopuły. Przebudowano również oficyny, które zostały dostosowane do potrzeb dworskich. W 1841 roku w północnej części parku wzniesiono pałacyk według projektu Idzikowskiego. Przybierał on różne nazwy: willa Aleksandria (od stacjonujących tu adiutantów cara Aleksandra II), Sabediany (od imienia zamieszkującej go Czerkieski - branki księcia Aleksandra Bariatyńskiego), pałacyk myśliwski (był siedzibą gości cara, którzy stąd wyruszali na polowania do pobliskiego Zwierzyńca).

W latach 1830-1845 park pałacowy i ogrody powiększono i gruntownie przebudowano, tworząc park krajobrazowy. W 1845 roku na terenie parku powstał budynek dworca kolejowego – dworzec carski, według projektu Idzikowskiego.

W 1870 roku, po powstaniu styczniowym, car Aleksander II nadał dobra skierniewieckie feldmarszałkowi Aleksandrowi Bariatyńskiemu za zdobycie wschodniego Kaukazu. Z jego inicjatywy w 1872 roku podjęto prace przy przebudowaniu pałacu oraz całej osady pałacowej. Architektem został Ippolito Monighettiego, a prace realizowano w latach 1883-1884. Główny korpus poszerzono o boczne przybudówki z wieżami, rezygnując z balkonu na rzecz masywnego podjazdu z tarasami. Od strony północnej dodano ryzalit z salą na półpiętrze, a na attyce umieszczono kartusz z carskim herbem. Budynek zyskał neorenesansowe elewacje, z niższym dachem i attyką, a wnętrze przebudowano w stylu eklektycznym. Dodano pergolę z podziemnym korytarzem do oranżerii, gdzie hodowano egzotyczne rośliny. Pałac otoczono parkiem w stylu angielskim, a otaczające zabudowania dostosowano do nowych funkcji, tracąc ich pierwotne cechy stylowe.

W 1878 roku po śmierci Aleksandra Bariatyńskiego pałac wrócił na własność carów.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku władze państwowe zadecydowały, aby pałac wraz z folwarkiem przeznaczyć Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Utworzono tu ośrodek naukowy, stanowiący teren badań i praktyk studenckich. Powstała także stacja doświadczalna: Zakład Warzywnictwa, internat dla studentów i regionalne Muzeum Przyrodnicze.

W latach 1932-1938 wybudowano w osadzie pałacowej m. in. dwie szklarnie, pakownię i budynek maszynowej chłodni doświadczalnej.

W 1939 roku podczas działań wojennych zniszczeniu uległy wszystkie oficyny pałacowe, szklarnia i budynki gospodarcze.

Po zakończeniu II wojny światowej pałac był użytkowany przez SGGW.

W 1964 roku użytkownikiem pałacu oraz całej osady pałacowej został Instytut Warzywnictwa. W 2010 roku nowym użytkownikiem pałacu został Instytut Ogrodnictwa.

• www.zabytek.pl
• Aleksander Krausher, Dzieje pałacu prymasowskiego (według źródeł archiwalnych) [w:] Przegląd historyczny 7/3, 1908

Opracowała: Nina Herzberg-Zielezińska

Zdjęcia:

• Tomasz Budzyń, 2018 r.
• Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna
• Biblioteka Narodowa, domena publiczna