Przejdź do głównej treści

Dwór w Żytnie

dwór w Żytnie

Autorka: Iwona Olkowska, 2026 r.

Informacje ogólne
Rodzaj obiektu:
Dwór
Numer rejestru zabytków:
751
Data wpisu do rejestru:
27 grudzień 1967
Stan zachowania:
Odrestaurowany
Zastosowanie:
Hotel i restauracja

Historia dworu w Żytnie

Pierwsza wzmianka o Żytnie (wówczas Zythna) pochodzi z 1198 roku. Właścicielem wsi był wówczas rycerz Krystyn (Chrystian), z nadania którego miała odtąd wchodzić w skład uposażenia słynnego klasztoru bożogrobców w Miechowie.

W XIV wieku Żytno uzyskało prawa miejsce, ale utraciło je w 1769 roku.

W 1819 roku Jan Nepomuen Siemieński herbu Leszczyc (1793-1877) odziedziczył majątek po swoim ojcu. Zasłynął on z działalności w wojsku. Jako żołnierz, a potem oficer, brał udział w wojnach napoleońskich w latach 1812-1813. Walczył także o niepodległość Polski pod wodzą generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Za zasługi został odznaczony Orderem Kawalerskim Legii Honorowej. W szczeblach wojskowych uzyskał rangę podpułkownika. W latach 1822-1828 był posłem na sejm Królestwa Polskiego (Kongresowego). Wziął aktywny udział w Powstaniu Listopadowym (1830). Po jego upadku wrócił do Żytna i tam dalej gospodarował majątkiem.

Kolejnym dziedzicem Żytna został Władysław (1833-1871), ziemianin i publicysta, a później jego stryjeczny brat Jacek (1826-1872) zwany Fischalem. Obaj zaangażowali się czynnie w przygotowanie do zbrojnego powstania, zawiązując w 1861 roku w Żytnie tzw. konfederację.

Rodzinne tradycje walki o niepodległość przejął także ostatni dziedzic Żytna – Jacek Siemieński (1887-1977). Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej, wstąpił jako ochotnik do wojska i uczestniczył w kampanii. W okresie międzywojennym zasiadał w parlamencie jako poseł na Sejm RP. W okresie okupacji zaangażował się w działalność konspiracyjną. Jako żołnierz AK organizował pomoc i zaopatrzenie dla oddziałów partyzanckich, a także tajne nauczanie dzieci i młodzieży.

W 1939 roku w dworze znajdowali schronienie wysiedleńcy z terenów włączonych do Rzeczy oraz w 1944 roku po upadku Powstania Warszawskiego. Syn Jacka, Stefan (1926-1944), poległ w bitwie partyzanckiej pod Krzepinem.

Na przełomie 1944-45 w dworze przebywali członkowie brytyjskiej misji Freston, powołanej by pośredniczyć w kontaktach AK z Sowietami, a także pełnić rolę informatora o sytuacji Polski zajmowanej przez Armię Czerwoną wobec londyńskiego Rządu RP.

Historia po 1945 roku

W wyniku dekretu o reformie rolnej majątek Siemieńskich został upaństwowiony. W dworze umieszczono szkołę podstawową. W salonie urządzono salę gimnastyczną! Część parku została wycięta pod boisko. W wyniku adaptacji dworu na cele szkolne, zniszczono stylową stolarkę oraz piece kaflowe i kominki. Na początku lat 90. XX wieku szkołę przeniesiono do nowego budynku, który wzniesiono w pobliżu. Od tego czasu dwór stał nieużytkowany. Z biegiem lat doprowadziło to do fatalnego stanu technicznego zabytku.

Sytuacja dworu zmieniła się w 2017 roku, gdy zyskał on nowych, obecnych właścicieli. Przystąpili oni natychmiast do generalnego remontu. Konieczna okazała się rekonstrukcja znacznej części dworu. Udało się jednak zachować najcenniejszą elewację frontową. Pozostałe elementy odtworzono.

W 2021 roku dwór był już w pełni wyremontowany. Obecnie znajduje się tu hotel, restauracja i spa.

Architektura

Zachowany do dziś klasycystyczny dwór wzniósł Jan Nepomucen Siemieński około 1819 roku. Formy stylowe oraz dekoracja rzeźbiarska portyku, wyrażająca w swym programie ikonograficznym pochwałę życia wiejskiego, pozwalają sądzić, iż dwór wystawiono w okresie stabilizacji politycznej i gospodarczej kraju, prawdopodobnie przed wybuchem Powstania Listopadowego (1830). W 3. ćw. XIX wieku dobudowano piętrowy, neorenesansowy aneks do skrzydła wschodniego, a w portyku dodano balkon z żeliwnymi balustradami. Rezydencja reprezentuje klasyczny typ polskiego dworu ziemiańskiego. Dwór w Żytnie jest okazałą rezydencją ziemiańską. Cechuje się wysoką klasą artystyczną. Decydują o tym świetnie dobrane proporcje całości, a zwłaszcza monumentalny portyk kolumnowy, stanowiący główną i dominującą część dworu, starannie dopracowane detale i wystrój rzeźbiarski.

Ciekawostki
  • Siemieńscy prowadzili tzw. otwarty dom. Gościli wielu znamienitych osobistości w tym m.in. Jana Malczewskiego, Henryka Sienkiewicza czy Władysława Andersa.
  • Wanda Malczewska przez 10 lat mieszkała w dworze w Żytnie jako rezydentka i krewna właścicieli Siemieńskich. To tutaj miała objawienia i przepowiednie dotyczące odzyskania niepodległości przez Polskę. W Żytnie odwiedzała i leczyła chorych, służyła radom rodzicom w wychowaniu dzieci, uczyła je pisać i czytać i zorganizowała dla nich ochronkę. W 1884 roku opuściła Żytno i przeprowadziła się do położonego niedaleko klasztoru dominikanek w Świętej Annie. Ostatnie lata spędziła w Parznie, gdzie zmarła i została pochowana. Jacek Malczewski był jej bratankiem. Obecnie jest błogosławioną Sługą Bożym.
Źródła wiedzy
  • Materiały od obecnych właścicieli dworu w Żytnie
  • Folder "Dwór w Żytnie. Historia i współczesność"
  • www.dworwzytnie.pl

Data publikacji artykułu:

10 sierpień 2026
dwór w Żytnie
Dwór w Żytnie, 2026 r.
Autorka: Iwona Olkowska, Cestivon
dwór w Żytnie
Dwór w Żytnie, 2026 r.
Autorka: Iwona Olkowska, Cestivon
dwór w Żytnie
Dwór w Żytnie, 2026 r.
Autorka: Iwona Olkowska, Cestivon
dwór w Żytnie
Dwór w Żytnie, 2026 r.
Autorka: Iwona Olkowska, Cestivon
dwór w Żytnie
Dwór w Żytnie, 2026 r.
Autorka: Iwona Olkowska, Cestivon
dwór w Żytnie
Dwór w Żytnie, 2026 r.
Autorka: Iwona Olkowska, Cestivon