Pałac w Nieborowie

Historia Nieborowa sięga XII wieku, gdy powstał tu przysiółek, który przekształcił się z czasem w wieś z kościołem, erygowanym w 1314 roku, oraz drewnianym dworem. Na początku XVI wieku w Nieborowie wzniesiono dwór w stylu gotycko-renesansowym, który istniał do końca XVII wieku. W tym czasie majątek ten należał do rodu Nieborowskich, posługujących się herbem Prawda.

W 1694 roku kardynał Michał Stefan Radziejowski nabył majątek w Nieborowie od rodziny Nieborowskich, w tym istniejący dwór. Na jego fundamentach powstał nowy pałac w stylu barokowym, zaprojektowany przez spolonizowanego architekta Tylmana z Gameren. W testamencie kardynał zapisał Nieborów Konstancji z Niszczyckich i Jerzemu Hipolitowi Towiańskiemu. Ich syn, Krzysztof Mikołaj Towiański, sprzedał dobra w 1723 roku Aleksandrowi Jakubowi Lubomirskiemu i jego żonie Karolinie Fryderyce von Vitzthum. Od 1736 roku majątek należał do Stanisława i Jana Józefa Łochockich, którzy w 1766 roku sprzedali Nieborów Michałowi Kazimierzowi Ogińskiemu, hetmanowi wielkiemu litewskiemu, który dokonał przebudowy wnętrz w latach 1766-1768 na styl rokokowy.

W 1774 roku właścicielem dóbr nieborowskich został książę Michał Hieronim Radziwiłł, późniejszy wojewoda wileński. Jego żona Helena Radziwiłłowa (1752-1821) w latach 1778-1821 wzniosła założenie ogrodowe o romantycznym charakterze, które nazwała Arkadią. Ogród miał nawiązywać do antycznych treści: krainy szczęścia ukształtowanej na wzór kreacji poetyckiej Wergiliusza, będącej jednocześnie pomnikiem śmierci, symbolem przemijania. Radziwiłłowa zgromadziła w tym parku najzacniejszą w tym czasie w Polsce kolekcję dzieł sztuki antycznej.

Po śmierci Michała Hieronima Radziwiłła w 1831 roku, zaniedbany majątek w Nieborowie stał się przedmiotem długoletnich sporów między jego spadkobiercami. Dopiero w 1841 roku część dóbr, w tym Nieborów, przypadła Michałowi Gedeonowi Radziwiłłowi, generałowi i jednemu z przywódców powstania listopadowego. Niestety, jego syn Zygmunt nie był odpowiedzialnym zarządcą; roztrwonił majątek, wyprzedając najlepsze dzieła z rodzinnej galerii oraz cenne księgozbiory, a także Arkadię z jej wyposażeniem.

W 1879 roku Michał Piotr Radziwiłł (1853-1903) odkupił od swojego stryja Zygmunta nadszarpnięty nieumiejętnym gospodarowaniem majątek nieborowski wraz z pałacem. Michał Piotr zatrzymał proces zadłużenia dóbr. Odnowił i zmodernizował rezydencję wraz z otoczeniem. Utworzył przy pałacu stolarnię zwaną „rzeźbiarnią” oraz manufakturę majoliki. Odkupił i uporządkował Arkadię. Michał Piotr zmarł bezpotomnie w 1903 roku. Jego żona sprzedała majątek w 1906 roku dalekiemu kuzynowi Michała Januszowi Radziwiłłowi.

Janusz Radziwiłł, wybitny polityk i działacz gospodarczy dwudziestolecia międzywojennego, dokonał przebudowy wnętrz pałacu w Nieborowie w latach 1922–1929, podnosząc go do rangi prestiżowej rezydencji. Architekci Kazimierz Skórewicz i Romuald Gutt współtworzyli m.in. nową Salę Wenecką oraz dodatkowe piętro. W okupowanej Polsce Radziwiłł prowadził działalność konspiracyjną, zaś jego syn Edmund oraz synowa Izabela aktywnie działali w Armii Krajowej. Po wojnie Radziwiłł, represjonowany przez NKWD, zamieszkał w Warszawie, gdzie zmarł w 1967 roku.

Od 1945 roku zespół pałacowo-ogrodowy w Nieborowie wraz z ogrodem romantycznym w Arkadii pozostają własnością Skarbu Państwa, w wieczystym użytkowaniu Muzeum Narodowego w Warszawie.

• Nieborów i Arkadia, Szkicowniki – prezentacja, Muzeum Narodowe w Warszawie
• Tomasz Mikocki, Antyk w mecenacie Heleny i Michała Radziwiłłów: Arkadia, Nieborów, Królikarnia [w:] Studia i Materiały Archeologiczne 5, 25-50, 1987
• https://www.nieborow.art.pl

Opracowała: Nina Herzberg-Zielezińska

Zdjęcia:

• Adventum - konkretnie o podróżach, 2019 i 2021 r., udostępniono na grupie na Facebooku Dwory i Pałace Polski