Twój koszyk jest pusty

Pałac w Jabłonnie

pałac w Jabłonnie

Autor: Piotr Libicki

Informacje ogólne

Lokalizacja: województwo mazowieckie, powiat legionowski, gmina Jabłonna

Rodzaj obiektu:
Pałac
Stan zachowania:
Odrestaurowany
Zespół:
pałacowo-parkowy
Skład zespołu:
pałac, oficyny, oranżeria, park, brama wjazdowa, pawilon I i II, kordegardy, łuk triumfalny, wozownie i stajnie, muszla koncertowa, Sztuczna grota z domkiem i wieżyczką (ruina)
Numer rejestru zabytków:
1036/210
Data wpisu:
20 Lis, 1959
Zastosowanie:
POLSKA AKADEMIA NAUK, DOM ZJAZDÓW I KONFERENCJI W JABŁONNIE

Posiadasz więcej informacji
o obiekcie? Skontaktuj się z nami!

Zapoznaj się z historią pałacu w Jabłonnie

Przeczytaj więcej informacji o pałacu w Jabłonnie. Poznaj jego historię. Miłego czytania!

Historia

Niegdyś Jabłonna była własnością biskupów płockich i miejscem wilegiatury biskupa Ferdynanda Karola Wazy, brata Władysława IV. W XVIII wieku brat króla Michał Poniatowski, biskup płocki, późniejszy prymas, odkupił ją od kapituły płockiej. Po nim odziedziczył miejscowość jego bratanek, książę Józef Poniatowski, który założył tu swoją główną, obok pałacu Pod Blachą, siedzibę. Aż do 1945 roku Jabłonna zmieniała właścicieli jedynie drogą sukcesji. Po śmierci ks. Józefa w bitwie pod Lipskiem w 1813 roku majątek objęła jego siostra Teresa Tyszkiewiczowa, a następnie w 1822 roku jej córka słynna Anetka z Tyszkiewiczów Potocka secundo voto generałowa Stanisławowa Dunin-Wąsowiczowa. Po Anetce Potockiej, zmarłej w Paryżu w 1867 roku, Jabłonnę objął jej syn Maurycy Potocki (1812–1879), powstaniec 1831 roku, a po nim jego syn August Potocki (1847–1905), znany w Warszawie „hrabia Gucio”. Popularyzator sportów, kierował Warszawskim Towarzystwem Wyścigów Konnych, które doprowadził do gospodarczego rozkwitu. Był również inicjatorem corocznych warszawskich wystaw zwierząt gospodarskich. Po Auguście Potockim Jabłonnę objął jego syn Maurycy (1894–1949), oficer w korpusie gen. Dowbora-Muśnickiego, ochotnik w wojnie ukraińskiej 1918 roku i w wojnie bolszewickiej 1920 roku, ofiarodawca dwóch obrazów Canaletta na Zamek Królewski w Warszawie, współtwórca Automobilklubu Polskiego, inicjator rajdów samochodowych, założyciel Huty Jabłonna. Współdziałał bardzo aktywnie ze Związkiem Walki Zbrojnej-AK. Majątek Jabłonna liczył w latach dwudziestych XX wieku 529 hektarów. Po wojnie Maurycy Potocki więziony przez władze komunistyczne w Kielcach, uwolniony przez podziemie antykomunistyczne w sierpniu 1945 roku, wyjechał przez zieloną granicę i zmarł w Londynie w 1949 roku. Był odznaczony między innymi Virtuti Militari i dwukrotnie Krzyżem Walecznych. Pałac, oficyny, oranżeria i piękny park w dobrym stanie.

Pałac

Obok Wilanowa, Natolina, Małej Wsi, Radziejowic i Guzowa jedna z najefektowniejszych, najoryginalniejszych i najciekawszych pod względem artystycznym i historycznym rezydencji na Mazowszu. Już w 1509 roku biskup płocki Erazm Ciołek zawarł umowę z Jerzym muratorem z Warszawy na budowę murowanych piwnic i podmurówek pod zapewne drewniany dwór, letnią siedzibę biskupa. Przy budynku, który „służył odpoczynkowi wśród przyjaciół po trudach”, królewicz Karol Ferdynand Waza, biskup wrocławski i płocki, wzniósł w 1646 roku prywatną kaplicę. Kiedy w 1773 roku biskupem płockim został brat króla Michał Poniatowski, nie tylko nie zmienił charakteru Jabłonny, ale wznosząc nowy pałacyk oraz urządzając sentymentalny, bliski doktrynie Jeana Jacques’a Rousseau park, podkreślił jej sielski, rekreacyjny charakter. Pałacyk, pozbawiony pierwotnie dwóch bocznych dobudówek od frontu, stawał się niemalże altaną otwartą na otoczenie, z widokiem na opadające ku Wiśle łąki. Jego osią była dwukondygnacyjna sala rotundowa uzupełniona jadalnią i ogrodem zimowym oraz kilkoma zaledwie małymi pokoikami. Większość funkcji mieszkalnych, pokoje gościnne, no i oczywiście kuchnie znalazły się w oficynach i pawilonach. Z barokowej pompy nie pozostało nic. Co więcej, kiedy przyglądamy się zewnętrznej formie budynku, nie dostrzegamy żadnych porządków architektonicznych, tak lubianych w tym czasie kolumnowych portyków, pilastrowych podziałów ścian, spadzistych dachów. Mamy przed sobą złożoną z różnych brył budowlę, ponad którą wyrasta dziwaczny, piramidalny hełm pseudowieżyczki zwieńczony... kulą.

To zupełnie nowa, oderwana od historii wizja architektury, jaką w tym czasie we Francji wcielali w życie Étienne-Louis Boullée i Claude Nicolas Ledoux. Ich rewolucyjna doktryna, odpowiadająca oświeceniowemu racjonalizmowi, odrzuceniu historii i wierze w możliwość stworzenia nowego świata, kazała im poszukiwać czysto architektonicznych wartości, jak bryła, płaszczyzna, przestrzeń, światło. Ich projekty, przede wszystkim te wyrysowane i niezrealizowane, jak słynny pomnik Newtona Boulléego, stały się zapowiedzią odroczonego do początków XX wieku modernizmu. Rewolucyjna forma zewnętrza Jabłonny zaskakuje tym bardziej, że autorem projektu był daleki od rewolucjonizmu królewski architekt Dominik Merlini (1730–1797), autor Łazienek i odwołującej się do palladiańskich wzorów Królikarni. Świadczyłoby to o jego otwartości na różnorodne tendencje w europejskiej architekturze. Przy budowie pałacu wznoszonego od 1774 roku współdziałał m.in. sztukator Antonio Bianchi, który wykonał sztukatorską dekorację sali rotundowej, oraz malarze: Szymon Mańkowski i Antonio Tavello. Mańkowski wymalował jedną z bocznych sal, gdzie wykonał na sufi cie „prospekcik Stambułu”, a sklepienie sali rotundowej (zwanej wówczas Białą lub Okrągłą) ozdobił „Niebem”. Tavello natomiast wymalował al fresco drugą z sal, westybul oraz efektowną suterenę, gdzie wśród traw za powabnymi nimfami goni satyr. Do przebudowy pałacyku doszło po 1837 roku, kiedy to z inicjatywy nowej właścicielki, generałowej Anny Dunin-Wąsowiczowej, znany warszawski architekt Henryk Marconi dodał od frontu po obu stronach po dwa pokoje i nałożył na środkową część elewacji jońskie pilastry, co zmieniło zupełnie charakter fasady (po II wojnie światowej usunięto pilastry, a na dobudówki nałożono boniowanie). Przekształceniu uległy wszystkie wnętrza oprócz sali rotundowej. Najciekawszym z nich była sala w stylu mauretańskim, która powstała z dawnego ogrodu zimowego. Ściany dzieliły pary żeliwnych kolumienek podtrzymujące arkady półkolistych wnęk, a wejście do sali prowadziło przez piękny mauretański łuk podkowiasty. Niestety po wojnie, mimo że sala wyszła obronną ręką z pożaru, który strawił część budowli, została przekształcona w stylu klasycystycznym. Było to obok zachowanej łazienki w warszawskim pałacu Paca, najefektowniejsze wnętrze w stylu mauretańskim na Mazowszu. Rezydencja biskupa Poniatowskiego nie byłaby kompletna, gdyby nie towarzyszące jej budynki i park. Dwie oficyny i dwa pawilony zapewniały jej funkcjonowanie z racji niewielkich rozmiarów samego pałacyku. Lewa oficyna, nazywana Pawilonem Królewskim, była właściwie wygodnie urządzonym mieszkaniem, w którym miał zatrzymywać się król przybywający w gościnę do swojego brata. Zdobiły ją krajobrazowe malowidła Szymona Mańkowskiego. W jednym z pokoi znalazło się alegoryczne malowidło przedstawiające cztery strony świata w postaci czterech kobiet różnych ras. Lewa oficyna, znacznie obszerniejsza, bo złożona z pawilonu i nadbudowanego zapewne w drugiej połowie XIX wieku skrzydła, nazywana jest Pawilonem Księcia Józefa. Księciu Józefowi Poniatowskiemu, który był właścicielem Jabłonny po prymasie Michale Poniatowskim, milej było pomieszkiwać w tym budynku niż w mało wygodnym pałacyku. Obie oficyny powstały razem z pałacykiem również według projektów Dominika Merliniego. Dwa bliższe bramy pawilony są uznawane za dzieło warszawskiego architekta Szymona Bogumiła Zuga z lat 1780–1782. Szymon Bogumił Zug (1733–1807) już w 1778 roku zaangażowany został w Jabłonnie, najpierw przy urządzaniu wnętrz, a potem przy przekształcaniu i upiększaniu otoczenia. To on zaprojektował zachowane do dziś ogrodowe budowle: oranżerię, altanę chińską, grotę z domkiem oraz liczne niezrealizowane lub niezachowane obiekty, m.in.: drewniany wodozbiór, ptaszarnię, belweder, monopter z ołtarzem Diany, most chiński i dorycką pergolę. Trudno nie odnieść wrażenia, że z takich miejsc jak jabłoneński park musiały wyrastać korzenie romantyzmu i historyczno-kulturowego eklektyzmu XIX wieku. Dowodem tego nie tylko późniejsza Sala Mauretańska Henryka Marco-niego, ale też zaprojektowana przez niego brama wjazdowa, której towarzyszą kordegardy z pięknym napisem „Salve” oraz ustawione na piaskowcowych postumentach gotyckie kolumny z różowego granitu. Sprowadziła je do Jabłonny w 1827 roku z zamku krzyżackiego w Malborku generałowa Dunin-Wąsowiczowa. Generałowa bez wątpienia miała wielki sentyment do historii, zwłaszcza historii jabłoneńskiej rezydencji i jej najważniejszego gospodarza, księcia Józefa Poniatowskiego. Henrykowi Marconiemu kazała w parku wznieść łuk triumfalny na cześć polskiego wodza i marszałka Francji. Na tablicy wmurowanej w ścianę pałacu, pochodzącej jeszcze z czasów biskupa Ferdynanda Wazy, przeczytać możemy, że miejsce to miało „służyć odpoczynkowi wśród przyjaciół”. Dla księcia Józefa, choć Jabłonna takim miejsce była, to nie stała się jednak „miejscem odpoczynku Marsa po trudach wojny”. Bohaterski wódz, mimo planów powrotu na stałe do Jabłonny, nigdy do niej nie powrócił. Ciężko ranny utonął w nurtach rzeki Elstery po bitwie pod Lipskiem w 1813 roku.

Źródła wiedzy

Tekst: Piotr Libicki, Dwory i Pałace wiejskie na Mazowszu, Poznań 2013.
Zdjęcie: Piotr Libicki


Dwory i Pałace Wiejskie na Mazowszu

Powyższy opis pochodzi z publikacji Piotra Libickiego, pt. "Dwory i Pałace wiejskie na Mazowszu".

Wydawnictwo REBIS

Publikacja "Dwory i pałac wiejskie na Mazowszu" została wydana przez wydawnictwo REBIS.

Opis książki od wydawcy:

Przewodnik dokumentujący ziemiańskie siedziby; prawie 600 obiektów z terenu obecnego województwa mazowieckiego. Dwory i pałace wiejskie na Mazowszu to kolejna po bestsellerowych Dworach i pałacach wiejskich w Wielkopolsce książka-katalog-przewodnik poświęcona historycznym siedzibom ziemiańskim. W książce opisanych zostało 629 obiektów z terenu obecnego województwa mazowieckiego.

  • Współautor publikacji: Marcin Libicki

  • ISBN: 978-83-7301-826-6

  • Ostatnie wydanie: 2013 r.

  • Nakład książki został wyczerpany


Autor książki: Piotr Libicki

Piotr Libicki (ur. 1973 r.), historyk sztuki, członek Stowarzyszenia Historyków Sztuki, autor i współautor przewodników i książek, w tym serii poświęconej dworom i pałacom wiejskim w Wielkopolsce, w Małopolsce, na Mazowszu i na Podkarpaciu. W latach 1999-2009 współpracownik Telewizji Polskiej w Poznaniu, autor i współautor ponad 100 programów krajoznawczych i reportaży. W latach 2013-2015 gościnny wykładowca w Instytucie Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej UAM, a w latach 2018-2019 w Instytucie Historii Sztuki UAM. Od 2013 roku pełnomocnik Prezydenta Miasta Poznania ds. estetyki miasta.

Piotr Libicki

logo dwory i pałace polski

Copyright © 2020 Dwory i Pałace Polski. Powered by Indico S.C.  & Joomla! CMS 

Postaw mi kawę na buycoffee.to

Znajdż nas na:

Instagram Facebook Facebook youtube

Kontakt

Indico S.C. , Przyjaźni9, 84-215 Gowino
NIP: 5882424318, REGON: 366309509

Kontakt z redakcją:

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.